Belangrijkste verschillen tussen een ster en een planeet: ster vs. planeet
Zowel sterren als planeten zijn enorme, zware en ronde objecten die er vanaf de aarde met het blote oog bijna hetzelfde uitzien. Toch zijn het totaal verschillende objecten. Wat maakt ze anders? Laten we het ontdekken!
Wat is het belangrijkste verschil tussen sterren en planeten?
Het belangrijkste verschil is dat sterren enorme hoeveelheden energie produceren, voornamelijk² door kernfusie in hun kern, en die als licht en warmte uitstralen. Daardoor kunnen we sterren over enorme afstanden zien.
Planeten daarentegen houden geen kernfusie in stand en zijn op zichtbare golflengten meestal vooral zichtbaar doordat ze sterrenlicht weerkaatsen. Ze zenden ook warmtestraling uit dankzij hun interne warmte en de opgenomen energie van hun ster. Daarom kunnen we sterren met het blote oog zien, maar exoplaneten¹ niet: een ster zoals de zon kan ongeveer een miljard keer helderder zijn dan het licht dat wordt weerkaatst door een planeet die eromheen draait.
¹Eenvoudig gezegd is een exoplaneet een planeet buiten het zonnestelsel.
²Er zijn uitzonderingen, zoals witte dwergen (‘dode’ sterren), die licht uitstralen dankzij hun restwarmte.
Inhoud
- Wat is het belangrijkste verschil tussen sterren en planeten?
- Kan een planeet een ster worden?
- Planeten en sterren aan de hemel onderscheiden
- Verschil tussen een ster en een planeet: samenvatting
Verschillen tussen sterren en planeten
Een ster is een enorme bol van heet gas — voornamelijk waterstof en helium — en plasma die door kernfusie energie produceert. De zon is de ster die het dichtst bij de aarde staat.
Een planeet is een groot, vrijwel bolvormig natuurlijk hemellichaam dat doorgaans rond een ster³ draait en zijn baanomgeving door zijn zwaartekracht domineert. Planeten kunnen geen waterstoffusie in stand houden.
³Een uitzondering hierop is een zwerfplaneet.
Naast de manier waarop ze energie produceren en uitstralen, zijn er nog andere verschillen tussen sterren en planeten. Liever een snel visueel overzicht? Bekijk onze infographic: Sterren vs. planeten.
1. Ontstaan
Sterren ontstaan uit enorme wolken van gas en stof die onder invloed van de zwaartekracht instorten en opwarmen, waardoor kernfusie in hun kern op gang komt. Tijdens dit proces versmelten waterstofkernen via een reeks reacties die uiteindelijk vier protonen omzetten in één helium-4-kern. Daarbij komt een enorme hoeveelheid energie vrij die de ster laat stralen.
Planeten ontstaan doorgaans in schijven van gas en stof rond jonge sterren, waar deeltjes botsen en samenklonteren tot grotere objecten.
2. Samenstelling
De meeste bekende sterren bestaan voornamelijk uit waterstof en helium. Onder de planeten bevinden zich rotsachtige werelden, gasreuzen en ijsreuzen, naast allerlei tussenvormen die rond andere sterren zijn ontdekt.
3. Baan
Planeten draaien meestal rond sterren; om precies te zijn draaien een ster en haar planeten rond hun gezamenlijke zwaartepunt. Er zijn echter uitzonderingen, zoals zwerfplaneten (of vrijzwevende planeten). Ze zijn door de zwaartekracht niet gebonden aan een ster of bruine dwerg en bewegen zelfstandig door de ruimte. Van sommige wordt aangenomen dat ze door zwaartekrachtinteracties met andere zware hemellichamen uit hun oorspronkelijke planetenstelsel zijn geslingerd. Andere zijn mogelijk zelfstandig ontstaan door het instorten van kleine gaswolken.
Denk je dat het zonnestelsel vroeger meer planeten had?
4. Massa
Sterren hebben altijd meer massa dan planeten. Als een gasplaneet genoeg massa zou krijgen om waterstoffusie in stand te houden, zou hij een ster worden. Wat rotsachtige planeten betreft, is er geen enkele bekende rotsplaneet met een massa die ook maar in de buurt komt van die van een ster.
Tussen planeten en sterren bevinden zich bruine dwergen, objecten die vaak ‘mislukte sterren’ worden genoemd. Ze ontstaan op dezelfde manier als sterren en kunnen gedurende beperkte tijd deuterium fuseren, maar ze kunnen de waterstoffusie die echte sterren van energie voorziet niet in stand houden. Bruine dwergen hebben doorgaans 13 tot 80 keer de massa van Jupiter. Een gasreus zou dus eerst het massabereik van een bruine dwerg moeten doorlopen voordat hij een lichte ster kon worden.
5. Diameter
Sterren hebben doorgaans een grotere diameter dan planeten. Er zijn echter uitzonderingen, zoals witte dwergsterren. Dit zijn overblijfselen van sterren die ooit op de zon leken, maar stierven, hun buitenlagen afstootten en alleen hun kern achterlieten. Die kern is ongeveer zo groot als de aarde. Als planeten die groter zijn dan de aarde de evolutie van hun ster overleven, kan zo’n planeet groter zijn dan de witte dwerg waar hij omheen draait.
6. Temperatuur
Sterren zijn ongelooflijk heet, terwijl planeten relatief lage temperaturen hebben. Er zijn echter opmerkelijke uitzonderingen. In 2017 ontdekten wetenschappers bijvoorbeeld KELT-9b, een planeet met een temperatuur van meer dan 4.000 °C aan de dagzijde, bijna net zo heet als het oppervlak van onze zon. KELT-9b is zo heet omdat de planeet extreem dicht rond een uitzonderlijk hete ster van spectraalklasse A draait.
7. Atmosfeer
De atmosfeer van een ster bestaat voornamelijk uit hete gassen en plasma. De atmosferen van planeten variëren daarentegen in samenstelling en dichtheid. Zo bestaat de droge atmosfeer van de aarde voor 78% uit stikstof en voor 21% uit zuurstof. Venus heeft een atmosfeer die voornamelijk uit koolstofdioxide en voor enkele procenten uit stikstof bestaat. Mars heeft een ijle atmosfeer die grotendeels uit koolstofdioxide bestaat, gevolgd door stikstof en argon.
8. Bewoonbaarheid
Leven zoals wij dat kennen kan niet op sterren bestaan vanwege de extreme hitte en straling vanuit hun kern en het ontbreken van een vast oppervlak. Veel planeten zijn eveneens onbewoonbaar door extreme temperaturen, het ontbreken van ademlucht of een giftige omgeving. Maar wij zijn het levende bewijs dat sommige planeten, zoals de aarde, leven kunnen ondersteunen.
Heb je je ooit afgevraagd of er buiten de aarde leven bestaat? Onze infographic maakt het eenvoudig om deze mogelijkheid te verkennen. Ontdek aan de hand van afbeeldingen meer over leven in het heelal.
9. Levensduur
Planeten hebben geen vergelijkbare ingebouwde levenscyclus en kunnen extreem lang blijven bestaan, tenzij ze worden vernietigd of opgeslokt. Sterren hebben daarentegen een duidelijk afgebakende levenscyclus, van geboorte tot dood. Deze cyclus hangt af van de massa van de ster: hoe zwaarder de ster, hoe korter haar levensduur. De zwaarste sterren kunnen bijvoorbeeld al na enkele miljoenen jaren sterven, terwijl een ster zoals de zon ongeveer 10 miljard jaar kan leven.
10. Aantal in het heelal
Planeten zijn talrijker dan sterren in ons heelal. Naar schatting is alleen al in de Melkweg het totale aantal planeten — inclusief zwerfplaneten — 100 tot 100.000 keer groter dan het aantal sterren.
Kan een planeet een ster worden?
Zou een planeet ooit in een ster kunnen veranderen? Theoretisch gezien wel. Als een planeet die voornamelijk uit waterstof bestaat genoeg massa zou krijgen, zou hij worden samengeperst en opwarmen totdat in zijn kern langdurige waterstoffusie begon.
Neem Jupiter, die voornamelijk uit waterstof bestaat, als voorbeeld. Zijn massa bedraagt 1,898 × 10²⁷ kg, terwijl de massa van de zon 1,989 × 10³⁰ kg bedraagt. Jupiter heeft dus ongeveer 1.000 keer minder massa dan de zon. Met andere woorden: om een ster zoals de zon te maken, zouden we ongeveer 1.000 Jupitermassa’s moeten samenvoegen. Maar er zijn sterren die veel minder massa hebben dan de zon: een rode dwerg kan ongeveer 7,5% van de zonnemassa hebben, oftewel ongeveer 80 Jupitermassa’s.
Het is dus hypothetisch mogelijk om van een planeet een ster te maken, maar de planeet zou voldoende massa moeten krijgen om de minimale massa voor langdurige waterstoffusie te bereiken.
Planeten en sterren aan de hemel onderscheiden
Nu je het verschil tussen een ster en een planeet in de ruimte kent, is het tijd voor een wat praktischere vraag. Vanaf het aardoppervlak lijken sterren en planeten sterk op elkaar; de volgende aanwijzingen helpen je om ze te onderscheiden.
1. Controleer of het object twinkelt
Sterren twinkelen doorgaans duidelijker, terwijl planeten meestal gelijkmatiger schijnen.
Een verre ster is in feite een puntbron. Turbulentie in de aardatmosfeer kan daardoor de schijnbare helderheid en positie van de ster snel veranderen. Planeten staan dichtbij genoeg om minuscule schijfjes te vormen, ook al zijn die met het blote oog niet afzonderlijk te onderscheiden. Het licht komt vanuit meerdere punten op de hele schijf, waardoor atmosferische schommelingen elkaar meestal uitmiddelen.
Dit is slechts een aanwijzing, geen absolute regel. Een planeet dicht bij de horizon kan sterk twinkelen doordat zijn licht door meer turbulente lucht gaat. Een heldere ster hoog aan de hemel kan juist relatief stabiel lijken. Lees meer in onze gids over waarom sterren twinkelen.
2. Let op de helderheid
Als Venus zichtbaar is, is het het helderste sterachtige object aan de hemel. De magnitude varieert van −3 tot −4,9, terwijl de helderste ster, Sirius, een magnitude van −1,46 heeft. Omdat Venus altijd relatief dicht bij de zon blijft, verschijnt de planeet echter aan de avond- of ochtendhemel en niet midden in de nacht.
Ook Jupiter is uitzonderlijk helder en is vaak het opvallendste object wanneer Venus niet zichtbaar is. Mars kan rond de oppositie de meeste sterren in helderheid overtreffen, maar is op andere momenten veel zwakker. Mercurius kan eveneens helder zijn, maar is gewoonlijk tijdens de schemering te zien.
3. Kijk in de buurt van de ecliptica
De ecliptica is de schijnbare baan van de zon langs de hemel. Omdat de banen van alle planeten min of meer in hetzelfde vlak liggen, bewegen ze aan onze hemel vrijwel allemaal door dezelfde sterrenbeelden als de zon: de sterrenbeelden langs de ecliptica.
Verwacht dus niet dat je een planeet in de Grote Beer of het sterrenbeeld Eenhoorn zult zien. Zoek planeten in of nabij de sterrenbeelden langs de ecliptica.
4. Let op de kleur
De kleur van een planeet kan je helpen bepalen welke planeet je ziet.
Venus ziet er wit uit, terwijl Jupiter en Saturnus een gelige tint hebben. Mars is gemakkelijk te herkennen aan zijn roodachtige kleur. Mercurius ziet er meestal wit of lichtgeel uit, al kan zijn kleur moeilijk te onderscheiden zijn omdat de planeet vaak laag boven de horizon in de heldere schemering staat.
De twee verste planeten zijn te zwak om met het blote oog aan hun kleur te worden herkend. Met een verrekijker of telescoop kan Uranus een zwakke blauwgroene tint vertonen. Voor Neptunus is een optisch hulpmiddel nodig; door een telescoop ziet de planeet er lichtblauw uit.
5. Gebruik vergroting
Heb je een verrekijker of telescoop, bekijk het object dan van dichterbij. Zelfs bij vergroting blijven sterren lichtpuntjes. Sommige planeten zien er echter uit als kleine schijfjes en kunnen aanvullende details tonen, zoals fasen, ringen of manen.
Ontdek in onze gids wat je met een verrekijker kunt waarnemen: De beste objecten aan de nachtelijke hemel voor een verrekijker.
6. Gebruik een sterrenkijk-app
Gebruik de gratis app Star Walk 2 om snel vast te stellen of je naar een ster of een planeet kijkt. Pak je telefoon, richt hem op de hemel en de app neemt je twijfel weg.
Verschil tussen een ster en een planeet: samenvatting
Het belangrijkste verschil tussen sterren en planeten is dat sterren zelf licht produceren, terwijl planeten geen waterstoffusie in stand houden en op zichtbare golflengten voornamelijk zichtbaar zijn dankzij het sterrenlicht dat ze weerkaatsen. Daarom zijn verre sterren met het blote oog zichtbaar, terwijl planeten buiten het zonnestelsel dat niet zijn.
Vanaf de aarde kun je proberen een planeet van een ster te onderscheiden aan de hand van de kleur, de positie aan de hemel en de mate waarin het object twinkelt. Geen van deze aanwijzingen is op zichzelf echter volledig betrouwbaar. De eenvoudigste manier om een onbekend object te identificeren is met Star Walk 2. De app laat zien wat het object is en waar je het vanaf jouw locatie aan de hemel kunt vinden.
