Waarom flikkeren sommige sterren? Scintillatie uitgelegd
Sterren fonkelen doordat turbulentie in de aardatmosfeer hun licht vervormt. Dit effect heet atmosferische scintillatie en is meestal het sterkst vlak bij de horizon. Planeten schijnen doorgaans rustiger: doordat ze een schijnbare schijf hebben, vallen de helderheidsschommelingen minder op.
Zie je een helder, flikkerend licht aan de nachthemel? Gebruik de gratis app Sky Tonight om te ontdekken wat het is. Open de hemelkaart, richt je telefoon op het object en kijk of je een ster of een planeet ziet.
Inhoud
- Waardoor fonkelen sterren?
- Waarom veranderen sterren van kleur als ze fonkelen?
- Waarom fonkelen sterren meer dan planeten?
- Waarom flikkert een ster of ziet hij er wazig uit door een telescoop?
- Waarom sterren fonkelen: de belangrijkste punten
Waardoor fonkelen sterren?
Atmosferische scintillatie is een snelle verandering in de waargenomen helderheid van een verre lichtbron, veroorzaakt door turbulentie in de aardatmosfeer. De ster blijft doorgaans gelijkmatig licht uitzenden, maar de atmosfeer verandert voortdurend hoe dat licht de waarnemer bereikt.
Bewegende gebieden met warmere en koelere lucht breken licht net iets anders. Als sterlicht erdoorheen gaat, wordt zijn weg verstoord. De bewegende lucht kan even meer licht naar je ogen bundelen en vervolgens een deel ervan een andere kant op sturen. Daardoor lijkt de ster afwisselend helderder en zwakker.
Dit hangt samen met atmosferische refractie, maar is niet precies hetzelfde. Gewone astronomische refractie veroorzaakt een systematische verschuiving van de schijnbare positie van een hemellichaam, vooral vlak bij de horizon. Scintillatie gaat specifiek over snelle schommelingen in de intensiteit van het licht dat de waarnemer bereikt.
Sommige sterren veranderen van helderheid om redenen die niets met de aardatmosfeer te maken hebben, zoals pulsaties of verduisteringen in dubbelstersystemen. Ook deze veranderlijke sterren kunnen fonkelen door atmosferische turbulentie.
Waarom fonkelen sterren sterker vlak bij de horizon?
Een ster fonkelt meestal sterker als hij laag boven de horizon staat, doordat zijn licht een langere weg door de aardatmosfeer aflegt voordat het je bereikt. Op die langere weg komt het eerder bewegende luchtgebieden tegen die het licht vervormen.
Het licht van een ster die hoger aan de hemel staat, legt een kortere weg door de atmosfeer af. Daardoor zijn de schijnbare helderheid en positie vaak stabieler. De hoogte is echter niet de enige factor: turbulentie verandert met het weer en de plaatselijke omstandigheden, dus dezelfde ster hoeft zich op twee verschillende nachten niet precies hetzelfde te gedragen.
Waarom veranderen sterren van kleur als ze fonkelen?
Sterren kunnen van kleur lijken te veranderen doordat atmosferische turbulentie en dispersie beïnvloeden hoe licht van verschillende golflengten de waarnemer bereikt. Verschillende golflengten worden niet precies even sterk gebroken en turbulentie verandert voortdurend het licht dat je ogen bereikt. Dit valt vooral op vlak bij de horizon.
Waarom flikkert Sirius rood, blauw en groen?
Sirius kan in verschillende kleuren lijken op te lichten, vooral als hij laag boven de horizon staat. Andere heldere sterren kunnen hetzelfde effect vertonen, maar Sirius is een bijzonder goed voorbeeld: het is de helderste ster aan de nachthemel, waardoor het kleurrijke gefonkel gemakkelijk opvalt.
De gekleurde flitsen van Sirius ontstaan door atmosferische scintillatie en dispersie. Turbulentie verandert snel het licht dat je ogen bereikt, terwijl dispersie de kleuren een beetje uit elkaar trekt. Samen kunnen deze effecten de ster rood, blauw, groen of wit laten oplichten.
Probeer het zelf: Zoek Sirius in het sterrenbeeld Grote Hond met de gratis app Sky Tonight en kijk wanneer hij bij jou laag boven de horizon staat. Bekijk de ster op een heldere avond 30 seconden met het blote oog. Zie je witte flitsen afgewisseld met rood, blauw of groen? Dit kan zelfs vanuit de stad, zolang Sirius boven de gebouwen in de buurt zichtbaar is.
Sirius is niet de enige heldere ster die het bekijken waard is. Ontdek meer sterren voor je volgende avond onder de hemel in onze infographic over de helderste sterren.
Waarom fonkelen sterren meer dan planeten?
Planeten kunnen fonkelen, maar schijnen meestal rustiger dan sterren. Sterren staan zo ver weg dat ze zelfs door een telescoop vrijwel puntvormig lijken. Planeten staan veel dichterbij en hebben kleine, maar meetbare schijnbare schijven.
Licht uit verschillende delen van een planeetschijf legt net iets verschillende wegen door de atmosfeer af. Als dat licht samenkomt, middelen de helderheidsschommelingen grotendeels uit en lijkt de planeet rustiger te schijnen. Sterren zijn vrijwel puntvormig, waardoor dit uitmiddelingseffect veel zwakker is.
Een planeet vlak bij de horizon kan bij sterke atmosferische turbulentie toch flikkeren of van kleur lijken te veranderen. Een rustig schijnend lichtpunt kan dus een planeet zijn, maar alleen afgaan op het fonkelen is geen betrouwbare manier om een hemellichaam te herkennen.
Probeer het zelf: Vergelijk een heldere ster met Venus of Jupiter wanneer ze ongeveer even hoog boven de horizon staan. De planeet zal vaak rustiger lijken. Gebruik Sky Tonight om de objecten te herkennen: zoek een naam en tik op het doelwitpictogram om de positie op de hemelkaart te tonen. Tik vervolgens op het kompaspictogram of richt je apparaat op de hemel en volg de pijl op het scherm om het object aan de echte hemel te vinden.
Wil je meer manieren ontdekken om sterren en planeten uit elkaar te houden? Bekijk onze infographic Sterren versus planeten.
Waarom flikkert een ster of ziet hij er wazig uit door een telescoop?
Als een ster of planeet door een telescoop lijkt te wiebelen, golven of telkens onscherp wordt, kan dat door slechte seeing komen: beeldvervorming door turbulente lucht. Dit hangt samen met het fonkelen dat je met het blote oog ziet, maar de effecten verschillen: scintillatie verandert de schijnbare helderheid, terwijl slechte seeing het beeld laat bewegen of onscherp maakt. Een voortdurend wazig beeld kan ook wijzen op een probleem met de scherpstelling of de telescoop.
Zo beperk je atmosferische beeldvervorming tijdens het waarnemen
Je kunt turbulentie hoog in de atmosfeer niet tegenhouden, maar plaatselijke beeldvervorming kun je wel beperken:
- Bekijk objecten die hoger boven de horizon staan: hun licht gaat doorgaans door minder atmosfeer.
- Laat de telescoop op buitentemperatuur komen. Warme lucht in of rond het instrument kan het beeld vervormen.
- Observeer buiten en vermijd kijken door ramen of over warme daken, wegen en gebouwen.
- Controleer de scherpstelling en probeer een lagere vergroting. Bij een hoge vergroting valt atmosferische beeldvervorming sterker op. Een lagere vergroting kan het beeld makkelijker te beoordelen maken, maar neemt de turbulentie niet weg.
Fonkelende sterren: veelgestelde vragen
Fonkelen sterren ook in de ruimte? Betekent sterk geflikker dat er slecht weer aankomt? Hieronder vind je antwoorden op deze en andere veelgestelde vragen.
Wat betekent het als een ster flikkert of knippert?
Als een ster flikkert of knippert, betekent dat meestal dat zijn licht door turbulente lucht in de aardatmosfeer gaat. De snelle helderheidsveranderingen zijn doorgaans een atmosferisch effect en geen echte veranderingen in de ster zelf.
Waarom geven sterren licht?
Sterren produceren hun eigen licht doordat ze extreem heet zijn. In sterren zoals de zon wordt in de kern waterstof door kernfusie omgezet in helium. Daarbij komt energie vrij die uiteindelijk als licht ontsnapt. Schijnen betekent dat de ster licht produceert en uitzendt; fonkelen is een verandering in hoe dat licht eruitziet nadat het door de aardatmosfeer is gegaan.
Waarom flikkeren sommige sterren meer dan andere?
Sommige sterren lijken sterker te flikkeren door hun positie aan de hemel, de atmosferische omstandigheden en hun schijnbare helderheid. Sterren vlak bij de horizon fonkelen meestal meer doordat hun licht een langere weg door de aardatmosfeer aflegt. Bij heldere sterren valt het fonkelen gemakkelijker op.
Fonkelen sterren in de ruimte?
Nee, van buiten de aardatmosfeer gezien vertonen sterren geen atmosferisch gefonkel. Zonder turbulente lucht in de kijkrichting ondergaat hun licht niet dezelfde snelle atmosferische vervormingen. Dit is een van de redenen waarom ruimtetelescopen uitzonderlijk scherpe beelden kunnen maken.
Waarom fonkelt de zon niet?
Door de grote schijnbare schijf van de zon middelen de schommelingen in de totale helderheid uit, net als bij planeten. De aardatmosfeer breekt en vervormt het zonlicht nog steeds: warmte en atmosferische turbulentie kunnen bijvoorbeeld de rand van de zonneschijf laten trillen. Kijk nooit rechtstreeks naar de zon of door een verrekijker of telescoop zonder geschikt zonnefilter om dit effect uit te proberen.
Betekent fonkelen dat er slecht weer aankomt?
Dat kun je er niet betrouwbaar uit afleiden. Sterk fonkelen kan wijzen op turbulentie in de kijkrichting, maar geeft geen betrouwbare voorspelling van regen, wind of storm. Omstandigheden hoog in de atmosfeer en dicht bij de grond kunnen een verschillend effect hebben op het beeld van een ster. Eén sterk fonkelende ster is daarom niet genoeg om het weer of de waarneemkwaliteit van de hele hemel te beoordelen.
Fonkelen planeten?
Ja, planeten kunnen fonkelen, vooral als ze laag boven de horizon staan of de atmosferische turbulentie sterk is. Ze schijnen meestal rustiger dan sterren doordat licht uit verschillende delen van hun schijnbare schijf de helderheidsschommelingen helpt uitmiddelen.
Fonkelen vallende sterren?
Vallende sterren fonkelen niet zoals echte sterren. Het zijn meteoren: korte lichtstrepen die ontstaan wanneer kleine ruimtedeeltjes de aardatmosfeer binnendringen. Meteoren kunnen helderder worden, opvlammen of uiteenvallen, maar die veranderingen verschillen van atmosferische scintillatie. Lees meer in onze gids voor meteorenregens.
Waarom sterren fonkelen: de belangrijkste punten
Fonkelende sterren laten zien hoe de aardatmosfeer het licht uit de ruimte beïnvloedt. De gekleurde flitsen van Sirius zijn een bijzonder opvallend voorbeeld. Het rustigere licht van planeten laat zien hoe de schijnbare grootte van een object het effect beïnvloedt. Sterren fonkelen meestal sterker vlak bij de horizon, waar atmosferische turbulentie een grotere invloed op hun licht heeft.
Fonkelen is maar één manier waarop de aardatmosfeer verandert wat we zien. Test je kennis van andere optische effecten met onze quiz over atmosferische verschijnselen.
