Leuke feiten over Mercurius: zo ziet de planeet eruit en dit maakt hem uniek
Mercurius is de kleinste planeet, maar zit vol uitersten: jaren van 88 aarddagen, zonnedagen van 176 aarddagen, enorme temperatuurverschillen en zelfs een komeetachtige staart. In deze gids lees je de interessantste feiten over zijn grootte, kleur, temperatuur, samenstelling en manen. Ook krijg je praktische tips om Mercurius aan de hemel te vinden. Omdat hij altijd dicht bij de zon staat, is het juiste moment essentieel. Open de gratis app Star Walk 2 om zijn positie binnen enkele seconden te vinden en de beste waarneemkansen te benutten.
Inhoud
- Mercurius in het kort
7 verrassende feiten over Mercurius
- Mercurius heeft geen seizoenen zoals de aarde
- Mercurius heeft een staart
- Mercurius is niet de heetste planeet van het zonnestelsel
- Een dag op Mercurius duurt twee Mercuriusjaren
- Op Mercurius kan de zon twee keer achter elkaar opkomen
- Mercurius heet Budha in het Sanskriet
- Mercurius is de kleinste planeet van het zonnestelsel en krimpt nog steeds
- Hoe is Mercurius opgebouwd? Grootte, temperatuur en samenstelling
- Hoe ziet Mercurius eruit?
- Mercurius aan de hemel in 2026: waarneemgids
- Missies naar Mercurius in 2026: BepiColombo
- Veelgestelde vragen over Mercurius
- Interessante feiten over Mercurius: conclusie
Mercurius in het kort
- Type planeet: aardse planeet
- Straal: 2440 km
- Massa: 3,3011×10²³ kg
- Aphelium: 69,8 miljoen km
- Perihelium: 46,0 miljoen km
- Afstand tot de aarde: ongeveer 77 tot 222 miljoen km.
- Oppervlaktetemperatuur: −173 °C tot 427 °C
- Duur van een zonnedag: 176 aarddagen
- Duur van een siderische dag: 59 aarddagen
- Lengte van een jaar: 88 aarddagen
- Leeftijd: 4,5 miljard jaar
- Vernoemd naar: de Romeinse god van de handel
7 verrassende feiten over Mercurius
Mercurius heeft geen seizoenen zoals de aarde
Op aarde ontstaan seizoenen doordat de rotatieas van onze planeet ongeveer 23,5° helt ten opzichte van de loodlijn op het baanvlak. De as van Mercurius staat daarentegen vrijwel rechtop, met een helling van slechts ongeveer 0,034°. Daardoor helt geen van beide halfronden in de loop van het jaar duidelijk meer naar de zon. Ons artikel ‘Waardoor veranderen de seizoenen?’ legt uit hoe dat werkt.
Toch kent Mercurius een soort seizoensverandering: thermische seizoenen. Zijn baan is sterk elliptisch, waardoor hij soms veel dichter bij de zon staat en soms veel verder weg. In het aphelium, het verste punt, krijgt hij minder zonlicht en koelt hij af. In het perihelium, het dichtstbijzijnde punt, ontvangt hij veel meer zonlicht en warmt hij op. De afstand tot de zon in het aphelium is ongeveer 1,5 keer de afstand in het perihelium. Daardoor is het verschil zo duidelijk.
Mercurius heeft een staart
Veel mensen weten dat kometen staarten hebben. Maar heb je weleens gehoord van een planeet met een staart? Mercurius heeft een komeetachtige staart, die ontstaat wanneer zonnestraling en de zonnewind natriumatomen van het oppervlak losmaken. Je kunt hem niet met het blote oog zien. Daarvoor moet je met een telescoop en een speciaal filter een foto met lange belichtingstijd maken.
Mercurius is niet de heetste planeet van het zonnestelsel
Mercurius is de planeet die het dichtst bij de zon staat, maar niet de heetste. Die titel gaat naar Venus. Dat komt doordat Mercurius alleen een uiterst ijle exosfeer heeft en dus geen warmte kan vasthouden. Het oppervlak wordt in het zonlicht gloeiend heet en koelt ’s nachts snel af. Venus is juist gehuld in een dikke koolstofdioxideatmosfeer. Die veroorzaakt een sterk broeikaseffect, waardoor de planeet zowel overdag als ’s nachts bijzonder heet blijft.
Een dag op Mercurius duurt twee Mercuriusjaren
Mercurius draait ongeveer eens in de 59 aarddagen om zijn as. Een zonnedag, van de ene zonsopkomst tot de volgende, duurt echter ongeveer 176 aarddagen. Dat is ongeveer twee Mercuriusjaren, want de planeet draait in slechts circa 88 aarddagen om de zon. Op Mercurius zou je dus tussen twee opeenvolgende zonsopkomsten twee verjaardagen kunnen vieren.
Op Mercurius kan de zon twee keer achter elkaar opkomen
Rond het perihelium, wanneer Mercurius het dichtst bij de zon staat, beweegt de planeet het snelst langs zijn baan. Korte tijd kan de hoeksnelheid van die baanbeweging groter zijn dan die van zijn trage aswenteling. Vanaf sommige plaatsen op het oppervlak lijkt de zon daardoor langzamer te bewegen, stil te staan of zelfs achteruit door de hemel te gaan. Zo kan een dubbele zonsopkomst ontstaan: de zon komt op, keert om, gaat weer onder en komt vervolgens opnieuw op.
Mercurius heet Budha in het Sanskriet
In het Sanskriet heet Mercurius Budha, niet te verwarren met Boeddha, de grondlegger van het boeddhisme. De Vedische teksten noemen hem de planeet Budha en beschrijven hem ook als een godheid: de zoon van Soma, ook Chandra genoemd, de maangod, en Tara, de vrouw van Bṛhaspati, de god van Jupiter.
Mercurius is de kleinste planeet van het zonnestelsel en krimpt nog steeds
Mercurius is de kleinste planeet van het zonnestelsel en wordt nog kleiner. Terwijl het binnenste langzaam afkoelt, trekt de planeet samen en rimpelt zijn korst als een uitdrogende appel. Daarbij ontstaan enorme, klifachtige ‘rimpels’, de zogeheten lobvormige steilranden. Het zijn lange ruggen en steile hellingen die kraters en vlakten doorsnijden. Ze laten zien dat Mercurius veel langer geologisch actief is gebleven dan je misschien zou verwachten.
Hoe is Mercurius opgebouwd? Grootte, temperatuur en samenstelling
Hoe groot is Mercurius?
Mercurius is zowel qua massa als qua diameter de kleinste planeet van het zonnestelsel. Zijn massa is ongeveer een achttiende van die van de aarde, en zijn diameter haalt nauwelijks twee vijfde van de aarddiameter. Om een beeld van zijn grootte te krijgen: zijn diameter is maar ongeveer een derde groter dan die van de maan.
Verrassend genoeg is deze kleine planeet in de loop van de tijd nog kleiner geworden. Door het afkoelen van zijn kern trok de hele planeet samen, waardoor de straal van Mercurius met ongeveer 1–7 kilometer afnam.
Hoe heet is Mercurius?
De oppervlaktetemperatuur van Mercurius varieert sterker dan die van welke andere planeet in ons zonnestelsel ook: van −173 °C ’s nachts tot 427 °C overdag. Dat komt doordat hij vrijwel geen atmosfeer heeft om warmte vast te houden en de energie die hij overdag van de zon ontvangt snel weer verliest.
Hoewel Mercurius het dichtst bij de zon staat, is hij niet de heetste planeet. Dat is Venus.
Weet jij welk object het koudst, het grootst of het snelst is in het zonnestelsel? Op welke planeet staat de hoogste berg, en waar ligt de grootste oceaan van vloeibaar water? Een hint: niet op aarde. Doe deze quiz en leer de recordhouders in de ruimte kennen!
Hoelang duurt een dag op Mercurius?
Een zonnedag is de tijd waarin de zon opkomt, ondergaat en weer op dezelfde plek aan de hemel terugkeert. Op Mercurius duurt dat ongeveer 176 aarddagen. Nog een bijzonder feit: zo’n zonnedag is ongeveer twee keer zo lang als een jaar op de planeet, dat 88 aarddagen duurt. Hoe kan dat?
De kleinste planeet draait langzaam om zijn as: één omwenteling duurt ongeveer 59 aarddagen. Mercurius heeft een spin-baanresonantie van 3:2. Dat betekent dat hij drie keer om zijn as draait voor elke twee omlopen om de zon. Omdat hij tijdens het draaien ook verder langs zijn baan beweegt, brengt één aswenteling de zon nog niet terug naar dezelfde plaats aan de hemel. Daarvoor zijn drie aswentelingen en twee volledige omlopen nodig, samen ongeveer 176 aarddagen.
Hoewel Mercurius langzaam om zijn as draait, beweegt hij sneller rond de zon dan elke andere planeet: met ongeveer 47 km/s. Ter vergelijking: Venus, de op één na snelste planeet van ons zonnestelsel, heeft een gemiddelde snelheid van 35 km/s.
Waaruit bestaat Mercurius?
Mercurius is een aardse planeet en bestaat vooral uit ijzer, nikkel en silicaatgesteente. Hij heeft een grote ijzerkern die ongeveer 60% van het planeetvolume inneemt; bij de aarde is dat maar 16%. Daaromheen ligt een ongeveer 400 km dikke gesteentelaag. De kern van Mercurius is trouwens ongeveer even groot als onze maan. Een andere overeenkomst met de maan is dat het droge, rotsachtige oppervlak vol kraters zit.
Kraters ontstaan door inslagen van asteroïden of andere ruimteobjecten. Hun dichtheid geeft meestal een aanwijzing voor de ouderdom van een oppervlak. Omdat Mercurius zo veel kraters heeft, is zijn oppervlak waarschijnlijk erg oud.
Hoe ziet Mercurius eruit?
Vanuit de ruimte lijkt Mercurius grofweg op de maan, maar hij is iets grijzer en groter dan onze natuurlijke satelliet. Op NASA-beelden van Mercurius zie je heldere inslagkraters met naar buiten uitwaaierende ‘stralen’ van verpulverd gesteente. Lange ruggen, breuken en onregelmatige, klifachtige steilranden vormen samen met talloze kraters het ruige landschap. De uiterst ijle exosfeer verzacht het zonlicht nauwelijks. Daardoor zijn schaduwen messcherp en heeft het landschap sterke contrasten.
Aan de hemel ziet Mercurius er met het blote oog uit als een heldere ‘ster’ laag boven de horizon, vaak geel of oranje gekleurd door de aardatmosfeer. Ook door een verrekijker blijft hij sterachtig. Met een kleine telescoop met een opening van ongeveer 70–100 mm kun je zijn fasen zien, net als die van de maan. Tijdens zijn omloop verandert hij van een smalle sikkel in een halfverlichte schijf en vervolgens een schijf waarvan meer dan de helft verlicht is. Observeer Mercurius met een verrekijker of telescoop alleen na zonsondergang of voor zonsopkomst, en zorg dat de zon gedurende de hele sessie volledig onder de horizon blijft. Zoek zijn positie eerst in een astronomie-app. Speur nooit met optische apparatuur zonder zonnefilter de hemel vlak bij de zon af.
Mercurius aan de hemel in 2026: waarneemgids
Hier volgt een kort overzicht van de zichtbaarheid van Mercurius eind 2026:
- November: Rond de benedenconjunctie op 4 november verdwijnt Mercurius in de gloed van de zon. Op 13 november eindigt zijn retrograde beweging. Op 21 november Nederlandse tijd bereikt hij zijn grootste westelijke elongatie tijdens deze verschijning aan de ochtendhemel.
- December: Mercurius blijft tot half december een ochtendobject en schuift geleidelijk weer de gloed van de opkomende zon in.
Gebeurtenissen rond Mercurius in 2026
Mercurius staat vaak dicht bij de zon en is daardoor lastig te vinden, maar het is de moeite waard! Je kunt hem zien in de buurt van de maan, heldere sterren en andere planeten. Wil je snel weten of Mercurius nu vanaf jouw locatie zichtbaar is en waar je precies moet kijken? Gebruik dan de planetengids van Star Walk 2. Typ de naam van de planeet in het zoekveld en de app toont zijn positie aan de hemel.
4 november 2026: Mercurius in benedenconjunctie
Op 4 november beweegt Mercurius tussen de aarde en de zon door en bereikt hij zijn benedenconjunctie met de zon. Hij staat dan aan de hemel te dicht bij de zon om te worden waargenomen en verdwijnt in haar gloed.
Dit markeert de overgang van Mercurius van de avondhemel naar de ochtendhemel. In de dagen erna wordt hij voor zonsopkomst geleidelijk beter zichtbaar, tot aan zijn grootste westelijke elongatie op 21 november Nederlandse tijd.
10 november 2026: Mercurius in het perihelium
Op 10 november bereikt Mercurius het perihelium, het punt van zijn elliptische baan dat het dichtst bij de zon ligt. De planeet bevindt zich dan ongeveer 46,0 miljoen km van onze ster.
Het perihelium beschrijft de werkelijke afstand tussen Mercurius en de zon, niet hun schijnbare afstand aan de aardse hemel. Het maakt de planeet dus niet vanzelf beter zichtbaar. In deze periode rond de benedenconjunctie van 4 november blijft Mercurius nog verborgen in de ochtendschemering. Betere waarneemkansen volgen later in de maand.
13 november 2026: Mercurius eindigt zijn retrograde beweging
Op 13 november stopt de retrograde beweging van Mercurius die op 24 oktober begon. De planeet lijkt korte tijd stil te staan ten opzichte van de achtergrondsterren en hervat daarna zijn gebruikelijke beweging naar het oosten.
Mercurius stopt niet echt in de ruimte en keert zijn omlooprichting ook niet om. De schijnbare richtingsverandering is een illusie die ontstaat door de relatieve beweging van Mercurius en de aarde rond de zon.
Die verandering valt niet meteen op. Ze wordt duidelijk wanneer je de positie van Mercurius over meerdere dagen vergelijkt. Lees ons artikel over retrograde beweging om te ontdekken wat dit astronomisch betekent en hoe je de schijnbare richtingsverandering van een planeet kunt volgen.
13–22 november 2026: Mercurius in een vierplanetenparade
Van 13 tot 22 november vormt Mercurius voor zonsopkomst samen met Mars, Venus en Jupiter een parade van vier planeten. Jupiter en Mars verschijnen in het sterrenbeeld Leeuw terwijl het nog donker is. Venus komt dichter bij het aanbreken van de dag op in de Maagd. Mercurius is het lastigst te vinden: hij staat laag boven de horizon in de ochtendschemering.
De volledige rij is vanaf het noordelijk halfrond gemakkelijker te bekijken. Onder geschikte omstandigheden zijn alle vier de planeten helder genoeg om met het blote oog te zien. Raadpleeg onze gids voor de planetenparade in november voor precieze tijden en waarneemtips.
21 november 2026: Mercurius op grootste westelijke elongatie
Op 21 november om 00:29 MET (UTC+1), overeenkomend met 20 november om 23:29 UTC, staat Mercurius met magnitude −0,5 op 19°37′ van de zon. Dit is zijn grootste westelijke elongatie, de grootste schijnbare afstand tot de zon tijdens deze ochtendverschijning. Voor zonsopkomst is hij zichtbaar in het sterrenbeeld Weegschaal. In de buurt van Mercurius schittert Venus met magnitude −4,9 in het sterrenbeeld Maagd.
Plan je waarnemingen voor de plaatselijke ochtenden rond 20–22 november. Op gematigde noordelijke breedten kun je ongeveer 45–60 minuten voor zonsopkomst beginnen met zoeken. Kies een plek met een vrije zuidoostelijke horizon.
Missies naar Mercurius in 2026: BepiColombo
Mercurius krijgt binnenkort bezoek van twee nieuwe onbemande verkenners. BepiColombo, de gezamenlijke missie van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA en de Japanse ruimtevaartorganisatie JAXA, moet op 21 november 2026 in een baan om Mercurius aankomen. De missie werd in oktober 2018 gelanceerd en vervoert twee wetenschappelijke orbiters met aanvullende taken:
- ESA’s planetaire Mercuriusorbiter (MPO) zal het oppervlak in kaart brengen, de samenstelling onderzoeken en het binnenste bestuderen, inclusief de ongewoon grote metalen kern.
- JAXA’s magnetosfeerorbiter (Mio) zal de magnetische omgeving van Mercurius, de wisselwerking met de zonnewind en de ijle exosfeer onderzoeken.
De twee orbiters komen eerst samen in een baan om Mercurius en worden op 9–10 december 2026 gescheiden. Na verdere baanaanpassingen en instrumentcontroles moet de belangrijkste wetenschappelijke fase in april 2027 beginnen. Samen helpen ze wetenschappers te begrijpen hoe Mercurius is ontstaan en geëvolueerd.
Veelgestelde vragen over Mercurius
Welke kleur heeft Mercurius?
Mercurius is vooral donkergrijs. De kleur van een planeet hangt af van de kleur van het oppervlak en hoe het licht weerkaatst. Het stoffige, rotsachtige oppervlak van Mercurius biedt helaas weinig kleurvariatie.
Hoeveel manen heeft Mercurius?
Mercurius heeft geen manen. Door zijn nabijheid tot de zon is het voor natuurlijke satellieten moeilijker om langdurig in een stabiele baan te blijven.
Hoe ver staat Mercurius van de zon?
De gemiddelde afstand tot de zon is ongeveer 58 miljoen km. Daarmee staat Mercurius van alle planeten in het zonnestelsel het dichtst bij onze ster.
Wanneer is Mercurius ontdekt?
Mercurius wordt al sinds de oudheid waargenomen. Enkele van de oudste bewaarde waarnemingen stammen uit Babylon in 389/388 v.Chr. Galileo Galilei en Thomas Harriot behoorden in de 17e eeuw tot de eersten die Mercurius door een telescoop bekeken.
Waarom is Venus heter dan Mercurius?
Hoewel Mercurius het dichtst bij de zon staat, is Venus heter doordat haar dikke atmosfeer warmte vasthoudt. Mercurius heeft daarentegen geen noemenswaardige atmosfeer en kan de energie van de zon niet vasthouden.
Hoe ziet de zon eruit vanaf Mercurius?
Als je op Mercurius kon staan, zou de zon in het aphelium, zijn grootste afstand tot de zon, een schijnbare diameter hebben van ongeveer twee keer die vanaf de aarde. In het perihelium, bij de kleinste afstand, zou de schijnbare diameter ongeveer drie keer zo groot zijn.
Interessante feiten over Mercurius: conclusie
Mercurius zit vol verrassingen. Hij is de planeet die het dichtst bij de zon staat, maar niet de heetste. Hij is klein, maar heeft een enorme ijzerkern ter grootte van de maan. Mercurius heeft geen manen en vrijwel geen atmosfeer. Ook waarnemen is lastig, omdat hij dicht bij de zon en laag boven de horizon staat. We maken het je gemakkelijker: met de gratis app Star Walk 2 vind je Mercurius in enkele seconden vanaf je precieze locatie.
Je kunt ook de leuke en leerzame animatie over Mercurius bekijken, waarin de belangrijkste feiten over de planeet eenvoudig worden uitgelegd.
Ontdek de andere planeten van het zonnestelsel
We hopen dat je dit artikel over Mercurius leuk vond! Bekijk ook onze artikelen over de andere planeten van het zonnestelsel:
- Venus – de kwaadaardige tweeling van de aarde;
- Mars – ons mogelijke toekomstige thuis;
- Jupiter – de grootste planeet;
- Uranus – de koudste planeet;
- Saturnus – de ‘Heer van de Ringen’ en van de manen;
- Neptunus – de verste planeet;
- en Pluto, die zijn status als planeet verloor, een besluit waarover de astronomische gemeenschap ruim 20 jaar later nog steeds discussieert.
