Heldere sterren en asterismen aan de nachthemel van oktober
De nachthemel van oktober staat vol heldere sterren en herkenbare sterrenpatronen. Deze gids helpt je de mooiste te vinden. Je leest waar en wanneer je grote asterismen zoals het Herfstvierkant en de Zomerdriehoek kunt zien, maar ook heldere sterren zoals Fomalhaut, Arcturus en Sirius. Tik in Sky Tonight op het telescooppictogram om het overzicht van vanavond zichtbare objecten te openen en te zien wat je vanaf jouw locatie kunt waarnemen.
Inhoud
- Wat kun je zien aan de nachthemel van oktober?
- De mooiste sterrenbeelden om in oktober te bekijken
- De mooiste asterismen om in oktober te bekijken
- Heldere sterren die in oktober zichtbaar zijn
- Zo vind je sterren en asterismen aan de oktoberhemel
- Veelgestelde vragen
- Sterren en asterismen in oktober: de belangrijkste punten
Wat kun je zien aan de nachthemel van oktober?
De oktoberhemel verandert sterk tussen zonsondergang en zonsopkomst. Sommige sterrenpatronen die eerder in het jaar opvielen, zijn na zonsondergang nog zichtbaar. Andere heldere sterren komen pas later op de avond of voor de ochtendschemering op. De onderstaande richtingen zijn algemene aanwijzingen voor gematigde noordelijke en zuidelijke breedten. Niet elk object is vanaf elke locatie zichtbaar.
De oktoberhemel op het noordelijk halfrond
| Object | Beste moment | Waar kijken |
|---|---|---|
| Zomerdriehoek | Kort na zonsondergang | Hoog aan de hemel; schuift in de loop van oktober naar het westen |
| Arcturus | Begin oktober, kort na zonsondergang | Laag in het westen of noordwesten |
| Theepot | Begin oktober, kort na zonsondergang | Laag in het zuidwesten |
| Herfstvierkant van Pegasus | ’s Avonds | Hoog aan de hemel |
| Waterkruik | ’s Avonds | Zuidelijke hemel |
| Fomalhaut | ’s Avonds | Laag in het zuiden |
| Capella | Later op de avond | Noordoosten |
| Aldebaran | Later op de avond | Oosten of noordoosten |
| Sirius | Laat in de nacht of voor de ochtendschemering | Zuidoosten, daarna zuiden |
De oktoberhemel op het zuidelijk halfrond
| Object | Beste moment | Waar kijken |
|---|---|---|
| Theepot | Begin oktober, kort na zonsondergang | Hoog aan de hemel; schuift in de loop van oktober naar het westen |
| Zomerdriehoek* | Kort na zonsondergang | Noordelijke of noordwestelijke hemel; lager op zuidelijkere breedten |
| Arcturus* | Begin oktober, kort na zonsondergang | Zeer laag in het noordwesten |
| Fomalhaut | ’s Avonds | Hoog aan de hemel |
| Waterkruik | ’s Avonds | Hoog aan de noordelijke hemel |
| Herfstvierkant van Pegasus | ’s Avonds | Noordelijke hemel; lager op zuidelijkere breedten |
| Aldebaran | Later op de avond | Noordoosten |
| Capella* | Laat in de nacht of voor de ochtendschemering | Noordelijke hemel; zeer laag op gematigde zuidelijke breedten |
| Sirius | Laat in de nacht of voor de ochtendschemering | Oosten of zuidoosten, daarna hoog aan de hemel |
*In oktober is Arcturus ’s avonds vooral goed te zoeken vanuit de tropen en vanaf lage zuidelijke breedten. Capella is alleen zichtbaar vanaf locaties ten noorden van ongeveer 44° ZB en blijft vlak bij zijn zuidelijke zichtbaarheidsgrens zeer laag. Op ver zuidelijke locaties kan een deel of de hele Zomerdriehoek onder de horizon blijven.
De mooiste sterrenbeelden om in oktober te bekijken
Zeven sterrenbeelden staan op oktoberavonden bijzonder gunstig: Waterman, Cepheus, Kraanvogel, Hagedis, Octant, Pegasus en Zuidervis. Welke je kunt zien, hangt sterk af van je breedtegraad.
- Noordelijk halfrond: Op gematigde noordelijke breedten klimmen Pegasus, Cepheus en Hagedis hoog aan de hemel. Waterman bereikt een matige hoogte, terwijl Zuidervis laag blijft. Kraanvogel is alleen vanaf lagere noordelijke breedten volledig zichtbaar. Octant blijft vrijwel overal op het noordelijk halfrond onder de horizon.
- Zuidelijk halfrond: Op gematigde zuidelijke breedten klimmen Kraanvogel, Zuidervis en Waterman hoog aan de hemel, terwijl Octant rond de zuidelijke hemelpool draait. Pegasus staat steeds lager naarmate je verder naar het zuiden gaat. Cepheus is doorgaans onzichtbaar vanaf gematigde zuidelijke breedten, terwijl Hagedis zeer laag blijft en gedeeltelijk onder de horizon kan staan.
Andere sterrenbeelden blijven vanaf bepaalde breedten het hele jaar zichtbaar. Of een sterrenbeeld circumpolair is, en dus altijd boven de horizon staat, hangt af van de locatie van de waarnemer. Cassiopeia en Grote Beer kunnen circumpolair zijn op voldoende noordelijke breedten, terwijl dat voor Zuiderkruis en Kiel geldt op voldoende zuidelijke breedten.
Lees beschrijvingen, zoektips en mythologische verhalen in onze volledige gids voor de sterrenbeelden die in oktober het best te zien zijn.
De mooiste asterismen om in oktober te bekijken
Een asterisme is een herkenbaar patroon van sterren dat geen officieel sterrenbeeld is. Sommige asterismen liggen grotendeels binnen één sterrenbeeld, terwijl andere sterren uit meerdere sterrenbeelden verbinden. De magnituden (mag.) hieronder geven aan hoe helder een object vanaf de aarde lijkt: een lager getal betekent een helderder object.
De Theepot
- Sterrenbeeld: Boogschutter
- Beste moment om te kijken: kort na zonsondergang, vooral begin oktober
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
De Theepot is een van de herkenbaarste patronen in Boogschutter. Kaus Media (mag. 2,7), Kaus Australis (mag. 1,8), Ascella (mag. 2,6) en Phi Sagittarii (mag. 3,2) vormen de pot. Kaus Borealis (mag. 2,8) markeert het deksel. Alnasl (mag. 3,0) vormt de punt van de tuit, terwijl Nunki (mag. 2,1) en Tau Sagittarii (mag. 3,3) het handvat tekenen.
- Noordelijk halfrond: kijk kort na het invallen van de duisternis laag in het zuidwesten of westen. De Theepot gaat vroeg onder en wordt in de loop van oktober steeds moeilijker te zien.
- Zuidelijk halfrond: kijk hoog aan de hemel. De Theepot staat doorgaans veel gunstiger dan op noordelijke breedten, al gaat hij ook hier steeds vroeger onder naarmate de maand vordert.
Onder een donkere hemel kun je de heldere band van de Melkweg als stoom uit de tuit van de Theepot zien opstijgen.
De Zomerdriehoek
- Sterrenbeelden: Lier, Zwaan en Arend
- Beste moment om te kijken: na zonsondergang
- Zichtbaar vanaf: het noordelijk halfrond en een groot deel van het zuidelijk halfrond
De Zomerdriehoek bestaat uit drie heldere sterren: Wega (mag. 0,0) in Lier, Deneb (mag. 1,3) in Zwaan en Altaïr (mag. 0,8) in Arend. Hij beslaat een groot deel van de hemel en is aanzienlijk groter dan het Herfstvierkant van Pegasus.
- Noordelijk halfrond: kijk na het invallen van de duisternis hoog aan de hemel. De driehoek trekt gedurende de avond naar het westen. Als je steeds op hetzelfde tijdstip kijkt, staat hij ook steeds westelijker naarmate oktober vordert.
- Zuidelijk halfrond: kijk laag in het noorden of noordwesten. De driehoek lijkt ondersteboven te staan vergeleken met het uitzicht vanaf het noordelijk halfrond. Op ver zuidelijke breedten kunnen Deneb en Wega uiterst laag staan of onder de horizon blijven.
Het Herfstvierkant van Pegasus
- Sterrenbeelden: Pegasus en Andromeda
- Beste moment om te kijken: ’s avonds
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
Het Herfstvierkant is een van de grootste en makkelijkst herkenbare sterrenpatronen op oktoberavonden. Zoek vier matig heldere sterren die een groot vierkant of een ruit vormen, afhankelijk van de stand aan jouw hemel.
De hoeksterren zijn Scheat (mag. 2,4), Markab (mag. 2,5), Algenib (mag. 2,8) en Alpheratz (mag. 2,1). Hoewel Alpheratz het Herfstvierkant compleet maakt, hoort de ster officieel bij Andromeda en niet bij Pegasus.
Elke zijde beslaat ongeveer 13°–17°, oftewel ongeveer anderhalve vuist op armlengte.
- Noordelijk halfrond: kijk na het invallen van de duisternis naar het oosten of zuidoosten. Het Herfstvierkant klimt gedurende de avond hoger en is vooral op gematigde noordelijke breedten opvallend.
- Zuidelijk halfrond: kijk naar het noordoosten of noorden. Het patroon staat lager dan op noordelijke locaties. Op ver zuidelijke breedten kan een deel of het hele patroon onder de horizon blijven.
De Waterkruik
- Sterrenbeeld: Waterman
- Beste moment om te kijken: ’s avonds
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
De Waterkruik is een klein Y-vormig patroon van Eta Aquarii (mag. 4,0), Zeta Aquarii (mag. 3,7), Pi Aquarii (mag. 4,6) en Gamma Aquarii (mag. 3,9). Het is veel kleiner en zwakker dan het Herfstvierkant, dus kies een plek ver van felle stadsverlichting.
- Noordelijk halfrond: kijk naar het zuidelijke deel van de hemel. Op een sterrenkaart ligt de Waterkruik ten zuiden van het Herfstvierkant.
- Zuidelijk halfrond: kijk naar het noorden; de heldere Fomalhaut staat verder naar het zuiden.
Het Herfstvierkant helpt je om het juiste gebied te vinden, maar je hebt mogelijk een astronomie-app nodig om de vrij zwakke sterren van de Waterkruik te onderscheiden.
Heldere sterren die in oktober zichtbaar zijn
Arcturus
- Sterrenbeeld: Ossenhoeder
- Visuele magnitude: −0,1
- Beste moment om te kijken: kort na zonsondergang, vooral begin oktober
- Zichtbaar vanaf: het noordelijk halfrond en lage zuidelijke breedten
Arcturus is een heldere oranje reus en de op drie na helderste ster aan de nachthemel. Dankzij zijn warme kleur is hij relatief makkelijk te onderscheiden van nabije witte en blauwachtige sterren.
- Noordelijk halfrond: zoek Arcturus begin oktober kort na zonsondergang laag in het westen of noordwesten. Hij gaat elke avond vroeger onder en is in de loop van de maand steeds moeilijker te zien.
- Zuidelijk halfrond: Arcturus is vooral begin oktober een geschikt doel vanuit de tropen en vanaf lage zuidelijke breedten. Hij staat na zonsondergang zeer laag in het noordwesten. Op gematigde zuidelijke breedten kan hij al in de schemering ondergaan of zich onder de horizon bevinden.
Hoe goed ken jij de heldere sterren en hun plek aan de hemel? Test je kennis met onze quiz over het herkennen van sterren!
Fomalhaut
- Sterrenbeeld: Zuidervis
- Visuele magnitude: 1,2
- Beste moment om te kijken: ’s avonds
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
Fomalhaut is een heldere witte ster op ongeveer 25 lichtjaar van de aarde. Hij staat op de achttiende plaats onder de helderste sterren aan de nachthemel en is de enige bijzonder heldere ster in Zuidervis.
- Noordelijk halfrond: zoek Fomalhaut ’s avonds laag in het zuiden of zuidoosten. Hij staat bekend als de “Herfstster”, omdat noordelijke herfstavonden de beste tijd zijn om hem te bekijken. Kies een plek met vrij zicht op de zuidelijke horizon. Op ver noordelijke locaties komt Fomalhaut nooit op.
- Zuidelijk halfrond: Fomalhaut staat veel hoger en blijft langer zichtbaar. Afhankelijk van je breedtegraad en het tijdstip kan hij bijna recht boven je hoofd komen voordat hij naar het westen trekt.
Fomalhaut hoort bij een drievoudig stersysteem waarvan de sterren ver uit elkaar staan. Zijn twee begeleiders zijn echter veel zwakker, zodat hij er met het blote oog niet als een drievoudige ster uitziet.
Capella
- Sterrenbeeld: Voerman
- Visuele magnitude: 0,1
- Beste moment om te kijken: ’s avonds of laat in de nacht, afhankelijk van de breedtegraad
- Zichtbaar vanaf: het noordelijk halfrond en zuidelijke locaties ten noorden van ongeveer 44° ZB
Capella lijkt een heldere geelachtige ster en is de op vijf na helderste ster aan de nachthemel. In werkelijkheid is het een meervoudig stersysteem waarvan het licht vooral van twee gele reuzen afkomstig is.
- Noordelijk halfrond: zoek Capella terwijl hij ’s avonds in het noordoosten opkomt. In de loop van oktober komt hij steeds vroeger op. Op voldoende hoge noordelijke breedten kan hij de hele nacht boven de horizon blijven.
- Zuidelijk halfrond: Capella is zichtbaar vanaf locaties ten noorden van ongeveer 44° ZB, waaronder sommige gematigde zuidelijke breedten. Hij komt veel later op, blijft laag in het noorden en is soms makkelijker te zien laat in de nacht of voor de ochtendschemering. Op ver zuidelijke locaties is hij niet zichtbaar.
Aldebaran
- Sterrenbeeld: Stier
- Visuele magnitude: 0,9
- Beste moment om te kijken: later op de avond
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
Aldebaran is een oranje reus en de op dertien na helderste ster aan de nachthemel. Hij markeert het oog van Stier en lijkt aan een uiteinde van de V-vormige sterrenhoop Hyaden te staan. Hij staat echter dichter bij de aarde en hoort niet bij de sterrenhoop.
- Noordelijk halfrond: zoek Aldebaran terwijl hij later op de avond in het oosten of noordoosten opkomt. Hij klimt in de loop van de nacht relatief hoog en komt gedurende oktober steeds vroeger op.
- Zuidelijk halfrond: Aldebaran komt ook in het noordoosten op, maar volgt een lagere baan door het noordelijke deel van de hemel. Tegen eind oktober is hij al eerder in de nacht makkelijker te zien.
De oranje kleur van Aldebaran helpt je hem te onderscheiden van de nabijgelegen sterren van de Hyaden.
Sirius
- Sterrenbeeld: Grote Hond
- Visuele magnitude: −1,5
- Beste moment om te kijken: laat in de nacht of voor de ochtendschemering
- Zichtbaar vanaf: beide halfronden
Sirius is de helderste ster aan de nachthemel. In oktober zie je hem meestal laat in de nacht of voor de ochtendschemering, al komt hij steeds vroeger op naarmate de maand vordert.
- Noordelijk halfrond: zoek Sirius terwijl hij in het zuidoosten opkomt. Hij volgt een relatief lage baan door het zuidelijke deel van de hemel, vooral op hoge noordelijke breedten.
- Zuidelijk halfrond: kijk naar het oosten of zuidoosten. Sirius klimt hoger en kan vanaf sommige zuidelijke breedten bijna recht boven je hoofd komen.
Wanneer Sirius laag boven de horizon staat, kan turbulentie in de atmosfeer hem snel in verschillende kleuren laten flikkeren. Door dit sterke fonkelen zien waarnemers hem soms aan voor een vliegtuig of een ander bewegend object. Lees meer over waarom sterren fonkelen in ons artikel daarover.
Wil je nog meer sterren ontdekken? Bekijk de lijst met de helderste sterren en hun sterrenbeelden in onze kleurrijke infographic.
Zo vind je sterren en asterismen aan de oktoberhemel
Je kunt deze objecten vinden door vertrouwde sterren en patronen als oriëntatiepunten te gebruiken. Het Herfstvierkant wijst je de weg naar de Waterkruik. Fomalhaut helpt je om het verder vrij zwakke gebied van Zuidervis en Waterman te herkennen.
Geschreven aanwijzingen kunnen echter niet met elke breedtegraad, datum en tijd rekening houden. Gebruik voor nauwkeurige begeleiding een astronomie-app zoals Star Walk 2 of Sky Tonight. Zoek een ster of asterisme en tik op het zoekresultaat in Star Walk 2, of op het doelpictogram ernaast in Sky Tonight. Richt je apparaat op de hemel en volg de pijl om het object te vinden.
Veelgestelde vragen
Wat is de helderste ster die in oktober zichtbaar is?
Sirius is de helderste ster aan de nachthemel. Zoek hem in oktober laat in de nacht of voor de ochtendschemering. Voor waarnemers op het noordelijk halfrond blijft hij lager aan de zuidelijke hemel, terwijl hij voor veel waarnemers op het zuidelijk halfrond veel hoger klimt.
Welke oktoberster is ’s avonds het makkelijkst te zien?
Fomalhaut is een van de makkelijkst herkenbare sterren aan de avondhemel, omdat hij in een relatief leeg gebied staat. Op gematigde noordelijke breedten verschijnt hij laag in het zuiden, terwijl hij op veel zuidelijke locaties veel hoger staat. Waarnemers ver naar het noorden kunnen beter een ander doel kiezen, zoals Wega of Capella.
Welke sterrenpatronen zijn in oktober het makkelijkst te vinden?
Op het noordelijk halfrond zijn het Herfstvierkant en de Zomerdriehoek meestal de makkelijkst herkenbare grote patronen. Op het zuidelijk halfrond is de Theepot doorgaans het eenvoudigst, vooral begin oktober. Ook het Herfstvierkant is goed te herkennen, al staat het op zuidelijkere breedten lager.
Kun je op beide halfronden dezelfde oktobersterren zien?
Veel sterren en asterismen van oktober zijn op beide halfronden zichtbaar, maar op verschillende hoogten boven de horizon en onder verschillende hoeken. Fomalhaut en Sirius staan doorgaans gunstiger op zuidelijke breedten, terwijl Capella, Arcturus en de Zomerdriehoek beter geplaatst zijn voor noordelijke waarnemers.
Sterren en asterismen in oktober: de belangrijkste punten
Waarnemers op beide halfronden kunnen heel oktober genieten van heldere sterren en herkenbare patronen, maar de beste doelen verschillen.
Zoek op het noordelijk halfrond kort na zonsondergang de Zomerdriehoek en Arcturus, gevolgd door het Herfstvierkant van Pegasus, Fomalhaut, Capella, Aldebaran en ten slotte Sirius. Begin op het zuidelijk halfrond na zonsondergang met de Theepot en de laagstaande Zomerdriehoek. Zoek daarna Fomalhaut, de Waterkruik en het Herfstvierkant. Aldebaran en Sirius komen later in de nacht op. Ook Capella is laat in de nacht zichtbaar vanaf locaties op het zuidelijk halfrond ten noorden van ongeveer 44° ZB.
Gebruik Star Walk 2 of Sky Tonight om de precieze positie van elk object vanaf jouw locatie te bekijken. Meer ideeën voor dit seizoen vind je in onze gids met astronomische gebeurtenissen in oktober.
