Waarom zijn planeten rond? De vorm van planeten uitgelegd
Waarom zijn planeten rond? Ondanks hun verschillen in grootte en samenstelling zijn alle acht planeten in het zonnestelsel vrijwel bolvormig. Asteroïden hebben daarentegen veel meer verschillende vormen: sommige lijken zelfs op pinda’s of hondenkluiven! Waarom zijn alle planeten dan rond, terwijl kleinere objecten in de ruimte bijna elke vorm kunnen hebben? We bekijken wat planeten rond maakt, waarom sommige ronder zijn dan andere en hoe de zwaartekracht het heelal om ons heen vormgeeft.
Verken ook de 3D-modellen van de planeten met Solar Walk 2 en ontdek hoe verschillend deze werelden zijn, ook al hebben ze allemaal dezelfde basisvorm.
Inhoud
- Waarom zijn alle planeten rond?
- Zijn planeten perfecte bollen?
Waarom zijn planeten rond? Veelgestelde vragen
- Is de aarde perfect rond?
- Als de aarde snel genoeg draait om bij de evenaar uit te puilen, waarom vliegen we er dan niet af?
- Wie ontdekte dat de aarde rond is?
- Hoe kun je bewijzen dat de aarde rond is?
- Wat denken aanhangers van de platte aarde over andere planeten?
- Waarom is de maan rond?
- Zijn sterren rond?
- Waarom zijn planeten rond? Tot slot
Waarom zijn alle planeten rond?
Planeten zijn rond door de manier waarop de zwaartekracht ze vormt. Ze ontstaan uit verspreide gas- en stofdeeltjes die rond een ster draaien. Door de zwaartekracht trekken die deeltjes elkaar aan en vormen ze klonten, die groeien doordat ze meer materiaal uit hun omgeving verzamelen.
Naarmate een planeet in wording groeit, wordt zijn zwaartekracht sterk genoeg om het materiaal een andere vorm te geven. De zwaartekracht trekt materie vanuit alle richtingen naar binnen, waardoor een vrijwel bolvormig hemellichaam ontstaat. Daarom zijn planeten rond.
Waarom zijn planeten rond en de meeste asteroïden niet?
De vorm van een object in de ruimte hangt af van zijn massa: hoe groter die is, hoe sterker zijn eigen zwaartekracht het in een rondere vorm trekt. Asteroïden zijn meestal te klein om met hun zwaartekracht de onregelmatigheden in hun vorm weg te werken.
Veel asteroïden in de asteroïdengordel tussen Mars en Jupiter zijn overblijfselen van materiaal dat nooit een planeet heeft gevormd. De sterke zwaartekracht van Jupiter verstoorde de groei van grotere hemellichamen en verhinderde dat het materiaal samen een planeet vormde.
Sommige kleinere hemellichamen hebben ook genoeg zwaartekracht om vrijwel rond te worden. Als ze rond de zon draaien, geen manen zijn en de omgeving van hun baan niet hebben schoongeveegd, worden ze ingedeeld als dwergplaneten. Hun vrijwel ronde vorm is een van de belangrijkste criteria die ze onderscheiden van kleinere, onregelmatig gevormde asteroïden.
Zijn planeten perfecte bollen?
Planeten zijn geen perfecte bollen, omdat ze om hun as draaien. Tijdens die rotatie werkt de centrifugale kracht naar buiten, tegen de zwaartekracht in. Dit effect is het sterkst bij de evenaar, waardoor de planeet in het midden uitpuilt en bij de polen iets afplat. Die verbreding heet de equatoriale uitstulping, en de vorm die daardoor ontstaat wordt een afgeplatte sferoïde genoemd.
Je kunt de afgeplatte vorm van Jupiter zelfs door een telescoop zien! Bij goede waarneemomstandigheden valt het je misschien op dat zijn schijf iets breder lijkt in de richting van de wolkenbanden dan loodrecht daarop. Op 11 februari 2027 krijg je daar een mooie kans voor: dan staat Jupiter in oppositie en is hij de hele nacht zichtbaar. Wacht voor een rustiger beeld tot Jupiter hoog boven de horizon staat.
Welke planeet is het rondst?
Hoe sterk een planeet is afgeplat, hangt niet alleen af van zijn rotatiesnelheid, maar ook van zijn dichtheid en inwendige structuur. Venus en Mercurius zijn de meest bolvormige planeten, omdat ze het langzaamst om hun as draaien.
Volgens die redenering zou je verwachten dat Jupiter, de snelst draaiende planeet in het zonnestelsel, het sterkst is afgeplat. Maar verrassend genoeg gaat die titel naar Saturnus! Hoewel Saturnus iets langzamer draait dan Jupiter, heeft hij een veel lagere dichtheid en een zwakkere zwaartekracht. Daardoor kan hij bij de evenaar sterker uitpuilen.
Hebben bergen en dalen invloed op de vorm van planeten?
Bergen, dalen en andere landschapsvormen maken het oppervlak van planeten onregelmatig, maar veranderen nauwelijks hun totale vorm. Stel je voor dat je de aarde verkleint tot een basketbal met een diameter van ongeveer 24 cm. Op die schaal zou zelfs de Mount Everest maar 0,17 mm boven zeeniveau uitsteken.
En hoe zit het met Olympus Mons op Mars? Deze berg is ongeveer 22 km hoog, maar zou slechts 0,8 mm boven het oppervlak uitsteken als Mars zo groot was als een basketbal. Zelfs zo’n enorme berg heeft nauwelijks invloed op de totale vorm van de planeet!
Olympus Mons is de grootste vulkaan in het zonnestelsel. Maar hoe goed ken je de andere recordhouders van het zonnestelsel? Test je kennis van de grootste, kleinste, diepste en nog veel meer bijzondere objecten in onze quiz!
Waarom zijn planeten rond? Veelgestelde vragen
Is de aarde perfect rond?
De aarde is rond omdat de zwaartekracht haar materie vanuit alle richtingen naar het middelpunt trekt en haar zo vrijwel bolvormig maakt. Toch is de aarde geen perfecte bol: door haar rotatie is ze bij de evenaar iets breder en bij de polen wat afgeplat. Deze vorm heet een afgeplatte sferoïde.
Als de aarde snel genoeg draait om bij de evenaar uit te puilen, waarom vliegen we er dan niet af?
Om de vorm van een planeet te veranderen, hoef je zijn zwaartekracht niet te overwinnen. Denk aan water in een draaiende kom: het komt langs de randen omhoog, maar blijft in de kom. Zo kan het materiaal van de aarde ook langzaam verschuiven en vervormen, waardoor de planeet bij de evenaar iets breder wordt. Zelfs vast gesteente diep in de aarde kan over lange perioden vervormen. De zwaartekracht houdt alles nog steeds bij elkaar.
De aarde draait snel genoeg om haar vorm een beetje te veranderen, maar bij lange na niet snel genoeg om ons van het oppervlak af te slingeren. Bij de evenaar bewegen we door de aardrotatie met ongeveer 1.670 km/h. Om iemand op de evenaar alleen door de aardrotatie gewichtloos te laten worden, zou die snelheid ongeveer 28.500 km/h moeten bedragen: zo’n 17 keer zoveel! Als de straal en massa van de aarde gelijk zouden blijven, zou ze dan in slechts 84 minuten eenmaal om haar as draaien.
Wie ontdekte dat de aarde rond is?
Het idee van een bolvormige aarde stamt uit het oude Griekenland en wordt vaak toegeschreven aan Pythagoras (ca. 570–495 v.Chr.). Later gaf Aristoteles (384–322 v.Chr.) bewijzen voor de ronde vorm van de aarde, waaronder haar gebogen schaduw op de maan tijdens maansverduisteringen. In de 3e eeuw v.Chr. ging Eratosthenes (ca. 276–194 v.Chr.) nog een stap verder: door de stand van de zon in twee Egyptische steden te vergelijken, berekende hij de omtrek van de aarde met opmerkelijke nauwkeurigheid.
Hoe kun je bewijzen dat de aarde rond is?
Als je over open zee uitkijkt, kun je verder zien door hoger te gaan staan. Delen van verre objecten die eerder door de kromming van de aarde verborgen waren, kunnen dan zichtbaar worden. Als de aarde plat was, zouden die delen bij voldoende goed zicht ook vanaf de grond te zien zijn. In ons artikel vind je meer manieren om te bewijzen dat de aarde rond is.
Wat denken aanhangers van de platte aarde over andere planeten?
Sommige aanhangers van de platte aarde nemen aan dat planeten echt rond zijn, maar dat de aarde simpelweg geen planeet is en dus niet bolvormig hoeft te zijn. Verschillende groepen binnen de beweging hebben daar hun eigen ideeën over. Ze zijn het erover eens dat de aarde plat zou zijn, maar voor de andere planeten hebben ze nog geen gezamenlijke verklaring gevonden.
Waarom is de maan rond?
Onze natuurlijke satelliet is bolvormig omdat hij voldoende massa en zwaartekracht heeft om rond te blijven. Ook de Galileïsche manen — Io, Europa, Ganymedes en Callisto — zijn om dezelfde reden rond. Manen kunnen echter ook onregelmatige vormen hebben. Zo lijken de Marsmanen Phobos en Deimos op asteroïden, omdat ze klein zijn en hun zwaartekracht niet sterk genoeg is om ze bolvormig te maken.
Zijn sterren rond?
Net als planeten zijn sterren vrijwel bolvormig, omdat de zwaartekracht hun materie naar het middelpunt trekt. Een snelle rotatie kan er echter voor zorgen dat ze bij de evenaar uitpuilen en bij de polen afplatten. Een opvallend voorbeeld is Regulus, de helderste ster in het sterrenbeeld Leeuw. Hij draait elke 16 uur eenmaal om zijn as, waardoor zijn equatoriale diameter ongeveer 32% groter is dan zijn polaire diameter!
Waarom zijn planeten rond? Tot slot
Planeten zijn rond omdat de zwaartekracht hun materiaal tijdens hun ontstaan naar het middelpunt trekt. Het zijn echter geen perfecte bollen: door hun rotatie worden ze bij de evenaar iets breder en bij de polen wat afgeplat. De mate van afplatting verschilt per planeet en hangt af van de rotatie, dichtheid en inwendige structuur.
Wil je die verschillen zelf ontdekken? Met Solar Walk 2 kun je een virtuele reis door het zonnestelsel maken, planeten in 3D bekijken en ontdekken wat elke wereld uniek maakt.
