Yorick de aap: de vergeten pionier van de ruimtevaart
Op 20 september 1951 keerde een resusaap met de naam Yorick terug naar de aarde na een raketvlucht op grote hoogte. Hij was de eerste aap die zowel de vlucht als de landing overleefde — een hele prestatie als je bedenkt wat zijn voorgangers was overkomen. Toch wordt Yorick zelden genoemd naast de bekendere dierlijke pioniers van de ruimtevaart. Zelfs geverifieerde foto’s van hem zijn verrassend moeilijk te vinden. Laten we deze vergeten pionier op de 75e verjaardag van Yoricks historische vlucht de erkenning geven die hij verdient.
Inhoud
- Wie was Yorick de aap?
- Waarom stuurden mensen een aap de ruimte in?
- Veelgestelde vragen over Yorick en andere ruimteapen
- Yorick de aap: tot slot
Wie was Yorick de aap?
Yorick, ook bekend als Albert VI, was een resusaap. Op 20 september 1951 werden hij en 11 muizen vanaf de luchtmachtbasis Holloman in New Mexico gelanceerd aan boord van een Aerobee-raket van de Amerikaanse luchtmacht. Tijdens de ongeveer zes minuten durende vlucht overleefde Yorick zowel de opstijging als de landing. In een historisch overzicht noemt NASA hem de eerste aap die een ruimtevlucht overleefde.
Toch verliep niet alles zo soepel als het misschien lijkt — maar daar komen we later op terug.
Was Yorick de eerste aap in de ruimte?
Nee. Yorick was de zesde aap die met een raket werd gelanceerd. Vier van zijn voorgangers vlogen in het kader van Project Blossom aan boord van V-2-raketten — de eerste praktisch inzetbare ballistische raketten ter wereld en belangrijke vroege onderzoeksvoertuigen voor suborbitale vluchten. Een V-2 vervoerde ook de camera die de eerste foto van de aarde vanuit de ruimte maakte.
Helaas waren deze raketten er niet erg goed in om levende passagiers veilig terug te brengen. Yoricks voorgangers Albert I, II, III en IV stierven tijdens de vlucht, bij een explosie of nadat hun parachute niet was opengegaan. Bij het vijfde en laatste dierexperiment met een V-2 van het Aero-Medical Laboratory werd een muis meegenomen, die eveneens bij de inslag stierf.
De volgende primaat, Albert V, vloog aan boord van een Aerobee-raket, maar stierf ook nadat zijn parachute niet werkte. Voor Yoricks vlucht besteedden ingenieurs enkele maanden aan het verbeteren van het bergingssysteem (spoiler: deze keer werkte het).
Hoe hoog vloog Yorick?
Yoricks vlucht bereikte ongeveer 72 km (44,7 mi) en bleef daarmee onder beide veelgebruikte grenzen voor het begin van de ruimte: 80 km (50 mijl) in de Verenigde Staten en de internationaal erkende Kármánlijn op 100 km (62 mijl).
Ter vergelijking: zo hoog vlogen zijn voorgangers:
- Albert I — 63 km (39 mi): de eerste primaat die naar de hogere atmosfeer werd gelanceerd, maar niet naar de ruimte.
- Albert II — 134 km (83 mi): de eerste aap, primaat en zoogdier die de ruimte bereikte.
- Albert III — ongeveer 4,8 km (3 mi): zijn raket ontplofte voordat die hoger kon klimmen.
- Albert IV — 130,6 km (81,2 mi): de tweede aap die de ruimte bereikte.
- Albert V — 60 km (36 mi): ook hij bleef onder beide veelgebruikte grenzen van de ruimte.
Was Yorick dus echt in de ruimte? Volgens beide veelgebruikte grenzen niet. Zijn vlucht was een suborbitale missie op grote hoogte. Vanuit medisch oogpunt maakte het verschil tussen 72 en 100 km echter veel minder uit. Ruimtevaarthistoricus Jordan Bimm verwoordde het zo:
‘Vanuit medisch oogpunt is het in feite de ruimte als je boven het punt bent waar het probleem om je in leven te houden in de hogere atmosfeer hetzelfde is als in de ruimte.’
Heeft Yorick het overleefd?
Verrassend genoeg heeft deze vraag twee verschillende antwoorden.
Ja, Yorick overleefde de vlucht zelf. Anders dan de apen die vóór hem hadden gevlogen, kwam hij niet om tijdens de lancering, de opstijging, de afdaling of de inslag. Het bergingssysteem met de parachute werkte.
Toch liep Yoricks verhaal niet goed af. De bergingsploeg wist de capsule niet snel genoeg te bereiken. Die bleef afgesloten in de woestijn van New Mexico liggen en Yorick stierf naar verluidt ongeveer twee uur na de landing door hittestress.
Waarom stuurden mensen een aap de ruimte in?
Wat Yorick en de apen vóór hem overkwam, kan naar de maatstaven van nu wreed lijken. Destijds werden dierenvluchten echter gezien als een noodzakelijke stap om te begrijpen of mensen überhaupt een raketvlucht konden overleven.
In die tijd wist niemand welk effect een raketvlucht op een levend organisme zou hebben, laat staan op een mens. Wetenschappers waren bang dat mensen de intense versnelling tijdens de lancering, de plotselinge gewichtloosheid, de lage luchtdruk of de belasting tijdens de afdaling niet zouden overleven. Voordat ze mensenlevens riskeerden, stuurden onderzoekers dieren mee op testvluchten. Sovjetonderzoekers gaven de voorkeur aan kleine honden, die als sterk en minder onrustig tijdens de vlucht werden beschouwd. Amerikaanse onderzoekers gebruikten vaak primaten, omdat die fysiologisch meer op mensen lijken.
Yorick maakte dus deel uit van een experiment dat antwoord moest geven op een vraag die destijds werkelijk nog openstond: Kon een primaat een raketvlucht en landing overleven?
Wat heeft Yoricks missie bereikt?
Yoricks vlucht bewees dat een primaat de belangrijkste fasen van een raketmissie kon overleven: de lancering, de vlucht op grote hoogte, de afdaling en de landing. Dat was een belangrijke stap op weg naar de bemande ruimtevaart.
Experimenten als dit hielpen wetenschappers te begrijpen hoe levende organismen reageerden op versnelling, gewichtloosheid en de extreme omstandigheden van een raketvlucht. Minder dan tien jaar later begon de bemande ruimtevaart.
Veelgestelde vragen over Yorick en andere ruimteapen
Wat was de eerste aap in de ruimte?
Een resusaap met de naam Albert II was de eerste aap, primaat en zoogdier die de ruimte bereikte. Op 14 juni 1949 klom zijn V-2-raket tot ongeveer 134 km (83 mi), ruim boven de Kármánlijn. De aap die vóór hem vloog, Albert I, geldt niet als de eerste aap in de ruimte, omdat zijn vlucht slechts ongeveer 63 km (39 mi) bereikte, onder de veelgebruikte grenzen van de ruimte.
Hoe oud was Yorick toen hij vloog?
Yoricks exacte leeftijd lijkt niet betrouwbaar te zijn vastgelegd. Historische verslagen identificeren hem als een resusaap, ook bekend als Albert VI, maar geven zeer weinig biografische details over hem. Buiten de vlucht zelf is er verrassend weinig over Yorick bekend.
Was Yorick de eerste aap die een ruimtevlucht overleefde?
In een historisch overzicht noemt NASA Yorick de eerste aap die een ruimtevlucht overleefde. Strikt genomen bereikte hij echter geen van beide veelgebruikte grenzen voor een ruimtevlucht: zijn raket kwam slechts tot ongeveer 72 km (44,7 mi), onder zowel de Kármánlijn op 100 km als de grens van 80 km die historisch in de Verenigde Staten wordt gebruikt. Dat klinkt misschien als muggenzifterij, maar het is nauwkeuriger om Yorick de eerste aap te noemen die een raketvlucht op grote hoogte overleefde.
Welke apen overleefden als eerste een ruimtevlucht?
Able, een resusaap, en Miss Baker, een doodshoofdaapje, waren de eerste apen die voorbij de algemeen aanvaarde grens van de ruimte reisden en levend werden teruggevonden. Op 28 mei 1959 vlogen ze aan boord van een Jupiter-raket tot ongeveer 483 km (300 mijl). Beide overleefden de vlucht en de berging; Able stierf vier dagen later tijdens een operatie, terwijl Miss Baker tot 1984 leefde.
Welke apen vlogen na Yorick?
Dat waren er heel wat. Patricia en Mike overleefden in 1952 een vlucht met een Aerobee. Gordo bereikte in 1958 de ruimte, maar stierf nadat het bergingssysteem faalde. In 1959 werden Able en Miss Baker de eerste apen die naar de ruimte reisden en levend terugkeerden. Daarna volgden Sam in 1959 en Miss Sam in 1960. Zij hielpen het ruimtevaartuig en de systemen te testen die later werden gebruikt voor Project Mercury, het eerste Amerikaanse programma voor bemande ruimtevaart. Vervolgens kwamen de chimpansees Ham in 1961, de eerste mensaap in de ruimte, en Enos later datzelfde jaar, de eerste chimpansee in een baan om de aarde.
Welke ruimteapen waren mannelijk en welke vrouwelijk?
Van de hier genoemde apen en mensapen waren Albert I–VI (waaronder Yorick), Mike, Gordo, Sam, Ham en Enos mannelijk. Patricia, Able, Miss Baker en Miss Sam waren vrouwelijk. Dat zijn in totaal 11 mannetjes en 4 vrouwtjes.
Yorick de aap: tot slot
Was Yorick dus echt een ‘ruimteaap’? Volgens de huidige conventionele hoogtegrenzen niet helemaal. Was Yorick de eerste aap die levend uit de ruimte terugkeerde? Ook dat niet letterlijk: zijn vlucht bereikte de grens van de ruimte nooit. Maar hij presteerde iets wat geen enkele primaat vóór hem was gelukt.
Yorick werd nooit een beroemdheid zoals Ham, Able en Baker. Toch hielp zijn reis van zes minuten bewijzen dat een primaat een raketvlucht kon overleven. In zekere zin rustten de grote bemande ruimtevluchten op zijn kleine schouders.
Ach, arme Yorick — de ruimtevaartgeschiedenis is hem meer verschuldigd dan de meeste mensen beseffen.
Félicette: nog een ruimtedier met een tragisch verhaal
In 1963 lanceerde Frankrijk een kleine zwart-witte kat met de naam Félicette voor een suborbitale missie. Anders dan Yorick passeerde ze de ruimtegrens van 100 km en keerde ze veilig terug naar de aarde. Félicette overleefde haar historische vlucht, maar ook haar verhaal liep niet goed af. Lees het volledige verhaal van Félicette, de eerste kat die naar de ruimte reisde.
Belka en Strelka: de ruimtehonden die thuiskwamen
Als Yoricks verhaal je nieuwsgierig heeft gemaakt naar een opbeurender hoofdstuk uit de geschiedenis van ruimtevluchten met dieren, maak dan kennis met Belka en Strelka. In augustus 1960 brachten de twee Sovjethonden een dag door in een baan om de aarde. Hun succesvolle terugkeer was een belangrijke mijlpaal op weg naar bemande ruimtevluchten in een baan om de aarde. En anders dan zoveel eerdere dierlijke pioniers leefden Belka en Strelka nog lang na hun missie.
Lees meer in ons artikel over Belka en Strelka, de beroemdste ruimtehonden ter wereld.
