Noorderlicht en zuiderlicht uitgelegd: hoe ontstaat poollicht?
Laat het poollichtseizoen niet aan je voorbijgaan! De equinox komt eraan en daarmee een van de beste periodes van het jaar voor poollichtactiviteit. Of je nu het noorderlicht of het zuiderlicht hoopt te zien, deze gids helpt je de beste momenten en plekken te kiezen en legt uit hoe deze gloed aan de hemel ontstaat. Gebruik de app Sky Tonight om de donkerste uren op jouw locatie te vinden. Ga daarna naar buiten en kijk omhoog!
Inhoud
- Wanneer kun je het beste poollicht zien?
- Wat is poollicht?
- Hoe ontstaan het noorderlicht en het zuiderlicht?
- Waar kun je het noorderlicht en het zuiderlicht zien?
- Hoe kun je poollicht zien?
- Mythen en legenden over poollicht
- Veelgestelde vragen
- Noorderlicht en zuiderlicht: conclusie
Wanneer kun je het beste poollicht zien?
Je hebt de grootste kans om poollicht te zien als drie omstandigheden samenkomen: een donkere hemel, helder weer en een hoge zonneactiviteit. Daarom zijn de winter, de nieuwe maan en periodes rond het zonnemaximum op beide halfronden het gunstigst. Ook de equinoxen zijn periodes waarin de poollichtactiviteit extra hoog is.
In de winter zijn de nachten langer, vooral in de buurt van de polen, waar de zon tijdens de poolnacht helemaal niet opkomt. Rond nieuwe maan verlicht de maan de nachtelijke hemel niet. Daardoor is het nog donkerder en kun je poollicht gemakkelijker zien.
Maar duisternis alleen is niet genoeg: poollicht hangt ook af van de wisselwerking tussen de zonnewind en het aardmagnetisch veld. Daar komen de equinoxen om de hoek kijken. Terwijl de aarde om de zon draait, verandert de onderlinge oriëntatie van het aardmagnetisch veld en het magnetische veld dat de zonnewind meevoert. Rond de equinoxen kan magnetische reconnectie efficiënter energie van de zonnewind naar de magnetosfeer overbrengen, waardoor de kans op poollicht toeneemt.
Wanneer kun je het beste het noorderlicht zien?
De kans om het noorderlicht te zien is het grootst van september tot maart. Het kan op elk moment verschijnen zolang het donker is, maar is meestal het sterkst tussen 21.00 en 02.00 uur, met vaak een piek tussen 23.00 uur en middernacht.
In de weken rond de equinoxen van maart en september neemt de poollichtactiviteit vaak toe. December en januari bieden op hoge noordelijke breedtegraden juist de langste nachten, zodat je meer tijd hebt om het schouwspel te zien.
Wist je dat? Op plekken op hoge breedtegraden, zoals Spitsbergen, blijft de zon de hele dag onder de horizon van half november tot eind januari. Daarom kun je daar zelfs rond het middaguur het noorderlicht zien.
Wanneer kun je het beste het zuiderlicht zien?
Op het zuidelijk halfrond loopt het belangrijkste poollichtseizoen van maart tot september, precies tegengesteld aan het seizoen op het noordelijk halfrond. Net als bij het noorderlicht zijn je kansen meestal het grootst tussen 21.00 en 02.00 uur, vooral tussen 23.00 uur en middernacht.
Hier bieden juni en juli de langste en donkerste nachten, terwijl de periodes rond de equinoxen van maart en september doorgaans meer poollichtactiviteit brengen.
Op de Zuidpool blijft de zon ongeveer van de equinox in maart tot die in september onder de horizon. Tijdens deze maandenlange poolnacht kan het zuiderlicht zelfs midden op de dag verschijnen. Maar eerlijk: zou je echt helemaal naar de Zuidpool gaan alleen om poollicht te zien? Er zijn veel beter bereikbare plekken om het te bewonderen. Lees verder, dan laten we je zien waar je naartoe kunt.
Hoelang blijven het noorderlicht en het zuiderlicht zichtbaar?
Soms is poollicht maar een paar minuten zichtbaar, terwijl het op andere momenten urenlang kan aanhouden. Er is geen vaste gemiddelde duur, maar in de loop van de nacht kunnen meerdere oplevingen van het poollicht optreden. Dat gebeurt vooral tijdens periodes van verhoogde geomagnetische activiteit, die rond de equinoxen vaker voorkomen.
De intensiteit en duur kunnen van nacht tot nacht sterk verschillen, waardoor elke waarneming uniek is. Die onvoorspelbaarheid maakt het zoeken naar poollicht zo spannend: je weet nooit wanneer de hemel plotseling oplicht.
Wat is poollicht?
Poollicht is een prachtig lichtverschijnsel aan de hemel in de buurt van de poolgebieden van de aarde. Op het noordelijk halfrond heet het noorderlicht of aurora borealis, en op het zuidelijk halfrond wordt het zuiderlicht of aurora australis genoemd.
De term ‘aurora borealis’ wordt doorgaans toegeschreven aan Galileo Galilei, die hem in 1619 bedacht. De naam combineert Aurora, de Romeinse godin van de dageraad, met Boreas, de Griekse god van de noordenwind. ‘Aurora australis’, de naam voor het zuiderlicht, komt van het Latijnse woord australis, dat ‘zuidelijk’ betekent en is afgeleid van Auster, de Romeinse god van de zuidenwind.
Hoe ontstaan het noorderlicht en het zuiderlicht?
Het noorderlicht en het zuiderlicht ontstaan wanneer geladen deeltjes van de zon, aangevoerd door de zonnewind of uitgestoten tijdens zonnestormen, botsen met gassen hoog in de aardatmosfeer, vooral zuurstof en stikstof. Het aardmagnetisch veld leidt deze deeltjes naar de polen.
Poollicht verschijnt op 80 tot 1.000 kilometer boven de aarde en vormt kleurrijke gordijnen, spiralen, corona’s, stralen en andere figuren. Deze vormen volgen de magnetische veldlijnen. Wat poollicht nog indrukwekkender maakt, is dat het lijkt te ‘dansen’: het verandert voortdurend mee met de deeltjesstromen en magnetische velden in de magnetosfeer van de aarde.
Waarom het poollicht in 2026 nog steeds krachtig kan zijn: zonnecyclus 25
Poollicht hangt nauw samen met de ongeveer 11-jarige activiteitscyclus van de zon. Tijdens de actiefste fase, het zonnemaximum, produceert de zon meer zonnevlekken, zonnevlammen en coronale massa-ejecties (CME’s): enorme wolken geladen deeltjes die geomagnetische stormen kunnen veroorzaken en het poollicht op aarde kunnen versterken.
Zonnecyclus 25 bereikte zijn maximum in oktober 2024, met een veel hogere activiteit dan aanvankelijk voorspeld. De cyclus bevindt zich nu in de afnemende fase, maar dat betekent niet dat de zonneactiviteit plotseling tot rust is gekomen. Ze neemt geleidelijk en onregelmatig af, dus krachtige zonnevlammen en coronale massa-ejecties kunnen ook in de loop van 2026 nog voorkomen.
Wanneer het materiaal van een krachtige uitbarsting die op de aarde is gericht onze planeet bereikt, kan het helderder poollicht veroorzaken dat veel verder van de polen zichtbaar is dan normaal. Ook 2026 kan dus nog spectaculaire verschijnselen opleveren, zelfs op plekken waar poollicht zelden te zien is.
De zon verlicht je dagen, maar hoe goed ken je haar eigenlijk? Ontdek haar geheimen, van zonnevlekken tot de kern, in onze leuke quiz!
Waar kun je het noorderlicht en het zuiderlicht zien?
Poollicht is het vaakst te zien in de poollichtzone, een gordel van ongeveer 6° breed, met het midden rond de geomagnetische breedtegraad van 67°. Het gebied waar op een bepaald moment poollicht verschijnt, heet het poollichtovaal.
Tijdens geomagnetische stormen kunnen deze ovalen groter worden, waardoor poollicht veel verder van de polen zichtbaar wordt. Het noorderlicht is soms waargenomen tot aan het Middellandse Zeegebied en het zuiden van de Verenigde Staten. Het zuiderlicht is op zijn beurt zo ver noordelijk gezien als Nieuw-Caledonië en de regio Pilbara in West-Australië. Een van de extreemste voorbeelden was de Carrington-gebeurtenis in 1859, toen poollicht zelfs in de tropen te zien was.
De beste plekken om het noorderlicht (aurora borealis) te zien
Dit zijn enkele populaire en goed bereikbare bestemmingen om het noorderlicht te bekijken:
- Noorwegen – Tromsø, Alta en de Lofoten
- Zweden – Abisko en Kiruna in Zweeds Lapland
- Finland – Rovaniemi en gebieden ten noorden van de noordpoolcirkel
- Rusland – De regio Moermansk, waaronder Teriberka en het schiereiland Kola
- IJsland – Bijna het hele land biedt uitstekende mogelijkheden om het noorderlicht te zien
- Canada – Yukon, de Noordwestelijke Territoria, Nunavut en het noorden van Alberta
- Alaska (VS) – Fairbanks en Nationaal Park Denali
Tijdens krachtige geomagnetische stormen is het noorderlicht soms veel verder naar het zuiden zichtbaar, tot in delen van Schotland, de noordelijke staten van de VS (zoals Minnesota, Michigan en Maine) en zelfs op nog lagere breedtegraden.
De beste plekken om het zuiderlicht (aurora australis) te zien
Het zuiderlicht is moeilijker te zien door de uitgestrekte oceanen rond de Zuidpool en het kleinere aantal bewoonde gebieden op hoge zuidelijke breedtegraden. Toch zijn er plekken die goede waarnemingskansen bieden:
- Tasmanië (Australië) – Gebieden ten zuiden van Hobart en afgelegen stranden, zoals die bij Cockle Creek
- Nieuw-Zeeland – Het Zuidereiland, vooral rond Dunedin en Invercargill, en Stewarteiland
- Zuidelijk Argentinië en Chili (Patagonië) – Hier is poollicht af en toe zichtbaar tijdens krachtige zonnestormen
- Subantarctische eilanden – Zoals Zuid-Georgia en de Falklandeilanden (voor expedities of onderzoekers)
- Antarctica – De regio met de meeste zuiderlichtactiviteit, maar ook de moeilijkst bereikbare
Hoe kun je poollicht zien?
Zo vergroot je de kans om het noorderlicht (aurora borealis) of het zuiderlicht (aurora australis) te bewonderen:
- Kies de juiste plek
Zoek een locatie in of dicht bij de poollichtzones, maar houd er rekening mee dat het weer in sommige gebieden dicht bij de polen guur of onvoorspelbaar kan zijn. Bekijk de aanbevolen bestemmingen in het gedeelte De beste plekken om poollicht te zien in dit artikel.
- Kies het juiste moment
Het noorderlicht is zichtbaar van september tot maart, en het zuiderlicht van maart tot september. De beste waarnemingsuren zijn tussen 21.00 en 02.00 uur, vooral tussen 23.00 uur en middernacht.
- Volg de poollichtverwachting
Gebruik websites zoals het Centrum voor ruimteweervoorspellingen en SpaceWeatherLive om op de hoogte te blijven van de verwachte poollichtactiviteit. Houd de Kp-index in de gaten: een waarde van 5 staat voor een lichte geomagnetische storm, maar de zichtbaarheid hangt af van je locatie en de waarnemingsomstandigheden. Binnen de poollichtzones kan poollicht ook bij lagere Kp-waarden zichtbaar zijn.
- Zoek een donkere, heldere hemel
Vermijd stadslichten om de hemel zo donker mogelijk te houden. Plan je zoektocht rond nieuwe maan, wanneer er zo weinig mogelijk natuurlijk licht is, en kies nachten met een heldere hemel en weinig bewolking.
Gebruik de app Sky Tonight om gemakkelijk de donkerste nacht voor het bekijken van poollicht te vinden. De app bevat een index voor sterrenkijken die de maanfase, het weer en de lichtvervuiling combineert om te laten zien hoe gunstig de waarnemingsomstandigheden vanavond zijn. In de kalender van de app kun je voor elke dag de maanfasen bekijken en zien wanneer het volledig donker wordt en hoelang die duisternis duurt.
- Kijk in de juiste richting
Begin op je waarnemingsplek met kijken naar het noorden op het noordelijk halfrond en naar het zuiden op het zuidelijk halfrond. Zorg voor een ruim, vrij uitzicht op de horizon. Kijk binnen het poollichtovaal ook recht omhoog en in andere richtingen.
- Kleed je warm aan en heb geduld
Draag warme kleding en neem een deken of stoel mee om comfortabel te blijven. Kijk niet naar felle lichtbronnen, zodat je ogen aan het donker kunnen wennen. Gebruik tijdens het wachten Sky Tonight in de nachtmodus om sterren en planeten te verkennen: zo wordt het wachten een stuk leuker.
Met de juiste omstandigheden en een beetje geluk word je beloond met een van de indrukwekkendste schouwspelen van de natuur!
Mythen en legenden over poollicht
Door de geschiedenis heen hebben mensen met ontzag en nieuwsgierigheid naar de oplichtende hemel gekeken. Ze bedachten allerlei verhalen om die mysterieuze lichten te verklaren. Dit zijn enkele van de boeiendste mythen over poollicht uit verschillende delen van de wereld.
-
Scandinavië: In Thomas Bulfinchs 19e-eeuwse hervertelling van de Noordse mythen is het noorderlicht de glans van de harnassen van de Walkuren, die uitrijden om gesneuvelde krijgers voor het Walhalla te kiezen.
-
Finland: Volgens een Fins volksverhaal ontstond poollicht doordat een magische vos met zijn staart sneeuw de lucht in zwiepte. Daarom betekent het Finse woord voor poollicht ‘vossenvuren’.
-
Siberië: De Tsjoevasjen geloofden dat het noorderlicht een vliegende slang was en een godheid van de geboorte die de zielen van baby’s verdeelde.
-
Groenland: De Inuit zagen poollicht als de zielen van de doden die voetbalden met een walrusschedel.
-
Noord-Amerika: In een Algonkisch verhaal was poollicht afkomstig van vuren die de scheppersfiguur Nanabozho ontstak om zijn volk aan hem te herinneren en over hen te waken.
-
Nieuw-Zeeland: De Māori zagen het zuiderlicht als de weerspiegeling van fakkels of kampvuren van hun voorouders, die naar het zuiden waren gereisd en zich in die verre landen hadden gevestigd.
-
Australië: De Australische Aboriginals zagen het zuiderlicht als vuren in de geestenwereld of voortekenen van voorouderlijke wezens.
Veelgestelde vragen
Waarom heeft poollicht verschillende kleuren?
De kleuren van poollicht hangen af van het soort gas in de atmosfeer en de hoogte waarop de geladen deeltjes ermee botsen:
- Groen – Ontstaat door zuurstof op ongeveer 100 tot 200 km hoogte
- Rood – Ontstaat ook door zuurstof, maar hoger, boven 200 km
- Blauw/Paars – Ontstaan door stikstof op ongeveer 100–200 km hoogte
- Roze – Ontstaat vaak door stikstof aan de onderrand van het poollicht, op minder dan ongeveer 100 km hoogte
- Geel – Een mengsel van overlappende rode en groene lichtemissies
De meest voorkomende kleur van poollicht is groen.
Zijn het noorderlicht en het zuiderlicht echt zo kleurrijk?
Ja, het noorderlicht en het zuiderlicht kunnen prachtig gekleurd zijn, maar met het blote oog lijken de kleuren meestal minder fel dan op foto’s. Groen is de meest voorkomende en best zichtbare kleur, terwijl rood, paars en blauw bij directe waarneming vaak zwak of grijzig lijken. Ook lichtvervuiling en wolken kunnen het zicht belemmeren. Onder een zeer donkere hemel en bij sterke poollichtactiviteit kun je echter met het blote oog een breed scala aan kleuren zien.
Is er een verschil tussen het noorderlicht en het zuiderlicht?
Het noorderlicht en het zuiderlicht zijn in wezen hetzelfde natuurverschijnsel. Ze komen alleen op tegenoverliggende halfronden voor en hun belangrijkste waarnemingsseizoenen zijn omgekeerd. Poollicht kan op beide halfronden tegelijk optreden en vergelijkbare patronen vormen. Toch kunnen de vormen en het tijdstip van verschijnen verschillen door variaties in het aardmagnetisch veld en de richting van de zonnewind. Het noorderlicht is bovendien bekender en wordt vaker waargenomen, omdat locaties op hoge breedtegraden op het noordelijk halfrond gemakkelijker te bereiken zijn.
Is poollicht gevaarlijk?
Poollicht ontstaat zo hoog in de atmosfeer dat het geen gevaar vormt voor mensen die het vanaf de grond bekijken. De zonnestormen die krachtig poollicht veroorzaken, kunnen wel gevolgen hebben voor technologie, bijvoorbeeld door gps, radiosignalen en de werking van satellieten te verstoren.
Komt poollicht ook op andere planeten voor?
Poollicht komt niet alleen op aarde voor: het is ook waargenomen op andere planeten en manen. Het poollicht op Jupiter is bijzonder spectaculair. Zijn enorme magnetische veld leidt geladen deeltjes naar de polen en veroorzaakt verschijnselen die veel groter en krachtiger zijn dan op aarde. Anders dan bij het aardse poollicht is de belangrijkste energiebron de snelle rotatie van Jupiter, in plaats van de zonnewind.
Zelfs op Mercurius kan poollicht voorkomen, hoewel de planeet nauwelijks een atmosfeer heeft: energierijke elektronen kunnen het oppervlak raken en röntgenstraling opwekken. Deze straling is onzichtbaar voor het blote oog en wordt bestudeerd met instrumenten aan boord van ruimtesondes.
Noorderlicht en zuiderlicht: conclusie
Het noorderlicht en het zuiderlicht, ook wel aurora borealis en aurora australis genoemd, behoren tot de fascinerendste natuurverschijnselen op aarde: dansende lichtgolven die je met het blote oog kunt zien. Ze ontstaan door de wisselwerking tussen de zonnewind en het aardmagnetisch veld.
Je hebt de grootste kans om poollicht te zien als de zonneactiviteit hoog is, de nachten op hun donkerst zijn en je je in een gebied met weinig lichtvervuiling dicht bij de polen bevindt. Gebruik de app Sky Tonight om de donkerste nacht te vinden en je waarneming vooraf te plannen voor de beste omstandigheden. Bewaar dit artikel, zodat je het opnieuw kunt raadplegen wanneer jouw ideale poollichtnacht nadert.
We wensen je een heldere hemel en een prachtig schouwspel van kleurrijk poollicht!
