Astronomie overdag: kun je bij daglicht sterren zien?
Je hoeft niet de hele nacht op te blijven om van de hemel te genieten. De maan en de zon zijn de bekendste doelen overdag, maar met een beetje hulp kun je veel meer ontdekken. Deze gids legt uit wat je kunt zoeken, welke apparatuur je nodig hebt en hoe je veilig bij daglicht waarneemt. Open Sky Tonight om de maanfase en maanpositie voor jouw locatie te bekijken en ontdek daarna de andere bezienswaardigheden aan de daghemel.
Inhoud
- Wat verstaan we onder overdag?
- Doelen aan de daghemel in één oogopslag
- Hulpmiddelen voor astronomie overdag
- Wat zie je overdag aan de hemel? Doelen voor beginners
- Wat zie je overdag aan de hemel? Doelen voor gevorderden
- Astronomie overdag: de belangrijkste punten
Wat verstaan we onder overdag?
De dag begint zodra de bovenrand van de zon boven de plaatselijke horizon verschijnt en eindigt wanneer die volledig onder de horizon verdwijnt. In die periode zorgt de zon voor natuurlijk licht. De dagen zijn langer in de zomer en korter in de winter.
Doelen aan de daghemel in één oogopslag
Of je een object kunt zien, hangt af van de toestand van de hemel, de positie van het object en je apparatuur.
- Zon: makkelijk te vinden, maar kijk nooit rechtstreeks zonder geschikt zonnefilter. Zelfs met het blote oog is dat gevaarlijk. Door een ongefilterde telescoop of verrekijker kan gebundeld zonlicht het netvlies verbranden en blijvende blindheid veroorzaken.
- Maan: een makkelijk doel, vaak zichtbaar zonder optische hulpmiddelen. Zoek de wassende maan in de middag en de afnemende maan in de ochtend.
- Venus: zichtbaar met het blote oog, maar je hebt een heldere hemel nodig en moet precies weten waar je moet kijken.
- Andere heldere planeten (Mars, Jupiter, Mercurius, Saturnus): lastige doelen. Meestal zijn een heldere hemel, een kleine telescoop en voldoende hoekafstand tot de zon nodig.
- De helderste sterren (zoals Sirius): lastige doelen. Sommige sterren zijn met geschikte optische apparatuur te vinden; in de schemering is dat makkelijker.
- Satellieten: moeilijke doelen. Overdag zijn speciale technieken nodig; plan het bekijken van het ISS liever rond de ochtend- of avondschemering.
- Atmosferische verschijnselen: zeldzame doelen die van het weer afhangen. Regenbogen, halo’s en bijzonnen zijn onder de juiste omstandigheden zonder hulpmiddelen zichtbaar, maar moeilijk te voorspellen.
- Meteoren: zeer moeilijke of zeldzame doelen; de meeste verdwijnen in het felle zonlicht. In de schemering zijn je kansen groter, terwijl uitzonderlijk heldere vuurbollen ook op klaarlichte dag kunnen verschijnen.
Hulpmiddelen voor astronomie overdag
De maan en Venus zijn onder geschikte omstandigheden zonder optische hulpmiddelen zichtbaar, maar met een telescoop wordt het kijken nog interessanter: je ziet maankraters en de veranderende fasen van Venus.
Om de zon te bekijken heb je speciale zonnefilters nodig. Gebruik zonder optische apparatuur een eclipsbril die voldoet aan de norm ISO 12312-2. Voor gedetailleerde waarnemingen gebruik je een telescoop met een geschikt zonnefilter dat stevig vóór de opening van het instrument is bevestigd. Een eclipsbril vervangt geen telescoopfilter.
Voor andere hemellichamen heb je geen zonnefilters nodig. Een kleine telescoop kan helpen, maar je moet precies weten waar je moet kijken. Open Sky Tonight, zoek je doel en kies de waarneemtijd om de positie voor jouw locatie te controleren. Gebruik je overdag ongefilterde optiek, kies dan een plek waar een gebouw of een ander ondoorzichtig obstakel de zon gedurende de hele sessie voor je volledige opstelling afschermt. Kun je dat niet garanderen, wacht dan tot de zon onder is.
Wat zie je overdag aan de hemel? Doelen voor beginners
Hoewel zonlicht de meeste hemellichamen overstraalt, kun je de maan, enkele van de helderste planeten en de zon zelf nog steeds zien. Hier vind je de beste doelen om overdag te bekijken.
De maan overdag
Misschien verrast het je, maar de maan, het klassieke symbool van de nacht, is vaak bij daglicht te zien. Tegen de heldere hemel oogt de maanschijf bleek, maar de donkere gebieden die we maanzeeën noemen, zijn soms nog goed herkenbaar. Je kunt de maan overdag met het blote oog zien; een verrekijker of telescoop toont meer details van het landschap.
Wanneer kun je de maan overdag zien?
De wassende maan is in de middag zichtbaar en rond het eerste kwartier vooral in de avond goed te zien. De afnemende maan bekijk je het best in de ochtend, met name rond het laatste kwartier. Rond volle maan is de maan vooral ’s nachts zichtbaar. Bij nieuwe maan is de verlichte kant van de aarde af gericht en staat de maan te dicht bij de zon aan de hemel voor gewone visuele waarnemingen.
Probeer astronomie overdag: vergelijk de maan bij daglicht en na zonsondergang
Bekijk op één dag twee keer dezelfde maanformatie: eerst bij daglicht en daarna na zonsondergang. Zo ontdek je hoe de heldere hemel het contrast van maandetails beïnvloedt.
Kies een dag rond het eerste kwartier. Open Sky Tonight, ga naar de maankalender en controleer de plaatselijke tijden waarop de maan tijdens beide sessies voldoende hoog boven de horizon staat.
Begin in de middag. Zoek met het blote oog de donkere maanzeeën en bekijk daarna met een verrekijker of telescoop de kraters bij de terminator: de grens tussen de verlichte en donkere delen van de maan.
Maak een snelle schets of foto. Zoek na zonsondergang dezelfde formaties op met hetzelfde instrument en dezelfde vergroting. Vergelijk welke details je herkent. Noteer veranderingen in het weer, zoals nevel of bewolking: naast de veranderende hemelhelderheid kunnen ook die het resultaat beïnvloeden.
Kies voor je eerste poging een moment waarop de maanschijf minstens half verlicht is en ver genoeg van de zon aan de hemel staat. Houd de zon altijd voor je volledige opstelling afgeschermd als je overdag ongefilterde optiek gebruikt.
Waarom kun je de maan overdag zien?
Ten eerste weerkaatst de maan genoeg zonlicht om bij een gunstige positie tegen de heldere daghemel af te steken. Ten tweede bewegen de maan, zon en aarde voortdurend, waardoor hun onderlinge posities veranderen. Rond volle maan komt de maan ongeveer bij zonsondergang op en gaat ze rond zonsopkomst onder, waardoor ze vooral ’s nachts zichtbaar is. Terwijl de maan verder beweegt, komt ze elke dag later op en blijft ze na zonsopkomst steeds langer aan de hemel. Rond nieuwe maan staat ze de hele dag aan de hemel, maar zien we haar niet omdat de verlichte kant van de aarde af gericht is.
Planeten overdag
Venus is de belangrijkste planeet voor waarnemingen overdag. Bij een heldere hemel kan ze met het blote oog als een piepklein wit puntje zichtbaar zijn. Afhankelijk van haar positie ten opzichte van de aarde en de zon verschijnt Venus als avondobject dat na zonsondergang ondergaat, of als ochtendobject dat vóór zonsopkomst opkomt. Rond de grootste elongatie, wanneer ze aan onze hemel het verst van de zon staat, is ze vaak makkelijker te vinden. Tijdens conjuncties met de zon verdwijnt ze in de zonnegloed.
Andere heldere planeten — Jupiter, Mars, Saturnus en Mercurius — zijn overdag moeilijker te zien. Meestal heb je een telescoop, een bijzonder heldere hemel en nauwkeurige kennis van hun posities nodig. Met een telescoop de hemel vlak bij de zon afzoeken in de hoop een planeet te vinden, is weinig doeltreffend en gevaarlijk voor zowel je ogen als je apparatuur. Controleer liever eerst de planeetpositie voor jouw locatie in Sky Tonight. Zorg vóór het richten dat een gebouw of een ander ondoorzichtig obstakel de zon voor je volledige opstelling afschermt en dat de hele sessie blijft doen.
Soms kun je de maan als wegwijzer gebruiken om planeten te vinden. Lees in ons aparte artikel wanneer de maan dicht bij planeten staat.
Probeer astronomie overdag: ontdek de fasen van Venus
Door een telescoop kan Venus als een sikkel, een ongeveer half verlichte schijf of een voor meer dan de helft verlichte vorm verschijnen, afhankelijk van haar plaats in de baan. De fasen bekijken is veel leuker dan alleen een helder puntje met het blote oog vinden. Een kleine telescoop, bijvoorbeeld een refractor met 60 mm opening op een stabiele montering, kan de Venusfasen laten zien. Reken er niet op dat je ze met een gewone verrekijker uit de hand kunt onderscheiden.
Kies een datum waarop Venus ruim van de zon verwijderd is en voldoende hoog boven de horizon staat. De periode rond de grootste elongatie, wanneer Venus aan de hemel het verst van de zon lijkt te staan, is een goed beginpunt. Dan oogt haar schijf ongeveer half verlicht.
Neem waar op een plek waar een gebouw of een ander ondoorzichtig obstakel de zon volledig voor je apparatuur afschermt, terwijl Venus zichtbaar blijft. Controleer of de zon gedurende de hele sessie verborgen blijft terwijl ze langs de hemel beweegt. Kun je dat niet garanderen, wacht dan tot na zonsondergang.
Controleer vóór het richten van de telescoop in Sky Tonight de exacte positie van Venus voor jouw locatie. Begin met een lage vergroting, zet Venus midden in beeld en stel scherp op de rand van haar schijf. Verhoog de vergroting alleen zolang de omtrek scherp blijft.
Verwacht een kleine witte of lichtgele schijf. De kleurrijke wolkenpatronen op bewerkte beelden van ruimtesondes zijn niet zichtbaar door een gewone telescoop. Richt je daarom op de vorm van de planeet en op welk deel van de schijf verlicht is.
Wanneer Venus de benedenconjunctie nadert, is ze als een dunne sikkel te zien, maar staat ze ook dichter bij de zon aan de hemel. Waarnemingen onder die omstandigheden kun je beter aan ervaren waarnemers overlaten.
De zon bekijken
De zon is het meest voor de hand liggende doel overdag. Rechtstreeks kijken is echter gevaarlijk, dus goede voorzorgsmaatregelen zijn noodzakelijk.
Hoe kijk je veilig naar de zon?
Gebruik voor rechtstreeks kijken zonder optiek een speciale eclipsbril of een handgehouden zonneviewer die voldoet aan de norm ISO 12312-2. Controleer het kijkhulpmiddel vóór gebruik en volg de aanwijzingen van de fabrikant. Een gewone zonnebril is niet geschikt.
Een eclipsbril op je neus maakt een ongefilterde verrekijker of telescoop niet veilig. Gebruik voor een gewone telescoop, verrekijker of camera een zonnefilter dat specifiek bedoeld is voor dat instrument en dat gebruik. Voor kijken met je ogen moet het filter veilig zijn voor visueel gebruik, niet alleen voor fotografie, en stevig vóór de voorste opening vastzitten. Verwijder een ongefilterde optische zoeker of dek hem goed af.
Een eenvoudig alternatief zonder optisch instrument is gaatjesprojectie. Deze methode is vooral handig bij een gedeeltelijke zonsverduistering en vraagt geen speciale apparatuur. Je kunt er zelfs je handen voor gebruiken:
- Laat een kleine opening tussen je duim en wijsvinger.
- Ga met je rug naar de zon staan en kijk naar de schaduw van je hand op de grond.
- Op de grond zie je het geprojecteerde beeld van de gedeeltelijk verduisterde zon.
- Kijk naar het geprojecteerde beeld, nooit door de opening naar de zon.
Sta je tijdens de verduistering bij bomen, kijk dan ook naar de bladschaduwen op de grond. Kleine openingen tussen de bladeren werken als gaatjesprojectoren en werpen beelden van de zonnesikkel op de grond. Zo kun je de verduistering veilig bekijken.
Projectie door een telescoop is een andere techniek. Ze kan ongeschikte apparatuur beschadigen en iemand blootstellen aan geconcentreerd zonlicht. Er zijn een ervaren waarnemer, geschikte apparatuur en voortdurend toezicht voor nodig. Beginners kiezen beter voor een correct gefilterd instrument of eenvoudige gaatjesprojectie.
Probeer astronomie overdag: volg de zonnerotatie met zonnevlekken
Een reeks waarnemingen kan de rotatie van de zon zichtbaar maken. Zo kun je de beweging van onze eigen ster indirect ‘waarnemen’! Volg met veilig gefilterde apparatuur enkele dagen dezelfde zonnevlekkengroep en noteer hoe haar positie op de zonneschijf verandert.
Controleer en bevestig vóór elke sessie het zonnefilter aan de voorkant en verwijder of bedek de ongefilterde zoeker. Ga nooit verder als een filter beschadigd is, loszit of ontbreekt. Volg de aanwijzingen voor zonneobservatie van de fabrikanten van het instrument en het filter.
-
Kies op de eerste dag een herkenbare zonnevlekkengroep. Zijn er geen geschikte vlekken, probeer het dan op een andere dag. Teken de volledige zonneschijf en markeer de positie van de groep, of fotografeer de hele schijf door de correct gefilterde opstelling. Noteer datum en tijd.
-
Herhaal dit op de volgende dagen rond hetzelfde tijdstip. Zoek dezelfde groep terug en bekijk haar: zonnevlekken kunnen groeien, van vorm veranderen, uiteenvallen of verdwijnen. Vergelijk beelden met dezelfde schijfgrootte en oriëntatie. Verwar een gedraaid of gespiegeld beeld niet met beweging op de zon.
-
Volg de groep over de zichtbare schijf. De geleidelijke verplaatsing is waar je naar zoekt; de groep hoeft geen volledige rotatie te blijven bestaan.
Vanaf de aarde gezien doet de zon ongeveer 27 dagen over één volledige omwenteling. Een zonnevlekkengroep doorkruist alleen de naar ons gerichte helft van de zon en heeft dus minder tijd nodig om over de zichtbare schijf te trekken. Bovendien draait de zon bij de evenaar sneller dan bij de polen. Het volgen van één groep geeft daarom slechts een geschatte rotatieperiode voor dat deel van de zon.
Een zonsverduistering bekijken
Zonsverduisteringen behoren tot de indrukwekkendste astronomische gebeurtenissen overdag, maar ze zijn ook zeldzaam. Bij een ringvormige verduistering zie je een prachtige ‘ring van vuur’ rond de maan; bij een totale verduistering verschijnt de zonnecorona. Tijdens de totaliteit worden de helderste sterren en planeten kort zichtbaar met het blote oog. Toch besteed je die kostbare tijd misschien liever aan de verduisterde zon dan aan het uitgebreid bekijken van die andere objecten.
Verwijder de telescoopfilters niet, ook niet tijdens een totale zonsverduistering! Kijk je zonder optische hulpmiddelen, dan mag je de eclipsbril alleen kort afzetten wanneer de zonneschijf volledig bedekt is. Zet hem weer op voordat ook maar een helder stukje terugkomt.
Bekijk onze kleurrijke infographic met de komende zons- en maansverduisteringen, tijdschema’s en zichtbaarheidskaarten.
Wat zie je overdag aan de hemel? Doelen voor gevorderden
Sommige hemellichamen zijn overdag moeilijk waar te nemen en vragen om zorgvuldige planning en geschikte apparatuur. Andere verschijnselen, zoals halo’s en vuurbollen bij daglicht, hangen ook af van gunstige omstandigheden en een beetje geluk. Laten we deze lastigere doelen verkennen.
Sterren overdag
Enkele heldere sterren zijn bij daglicht met een verrekijker of telescoop te zien, maar ze vinden vraagt om een zorgvuldige voorbereiding. Het beste doel is Sirius, na de zon de helderste ster aan de hemel. Gebruik Sky Tonight om de ster te vinden. Rond zonsondergang kun je met scherpe ogen zelfs proberen Sirius met het blote oog te zien, maar de kans is heel klein. Tijdens de totale fase van een totale zonsverduistering heb je meer kans om sterren te zien, zoals hierboven beschreven.
Bekijk de lijst van de helderste sterren aan de hemel en neem ze overdag waar met een telescoop!
Satellieten overdag
Met de juiste apparatuur en technieken zijn heldere kunstmatige satellieten, waaronder het internationale ruimtestation ISS, bij daglicht te zien. Dit is echter vooral geschikt voor ervaren sterrenkundigen.
Wil je meer kans hebben om het ISS te zien, probeer het dan in de ochtend- of avondschemering. Het lijkt op een snel bewegende heldere ster die van de ene naar de andere horizon trekt. Het ISS draait 16 keer per dag om de aarde, maar vliegt over verschillende gebieden en varieert in helderheid. Je ziet het dus niet elke dag. Met de app Satellite Tracker ontdek je wanneer het ISS en andere satellieten vanuit jouw omgeving zichtbaar zijn. De app geeft informatie over alle zichtbare satellietpassages en laat je herinneringen instellen.
Meteorenregens overdag
Meteorenregens overdag hebben hun radianten dicht bij de zon. Het merendeel van de meteoren gaat verloren in het zonlicht, zodat deze zwermen vooral met radio en radar worden waargenomen, niet met gewoon kijken overdag. Toch kun je in de ochtendschemering, voordat de zon helemaal op is, enkele ‘vallende sterren’ zien. Dit zijn enkele van de beste dagzwermen:
- Dag-Capricorniden-Sagittariden (13 januari – 4 februari)
- Dag-Ariëtiden (14 mei – 24 juni)
- Sextantiden (9 september – 9 oktober)
Naast regelmatige meteorenregens kunnen af en toe vuurbollen langs de hemel flitsen. Sommige zijn helder genoeg om zelfs op klaarlichte dag zichtbaar te zijn. Het zijn echter zeldzame, onvoorspelbare gebeurtenissen die je niet als een gewone waarneemsessie kunt plannen. De meeste objecten die vuurbollen veroorzaken, verbranden in de aardatmosfeer, al bereiken soms fragmenten de grond (die noemen we meteorieten).
Atmosferische verschijnselen
Naast astronomische gebeurtenissen kun je ook de effecten van de aardatmosfeer bekijken. Veel zijn onvoorspelbaar, waardoor het extra bijzonder is als je ze tegenkomt. Hoe goed ken je de ongewoonste schouwspelen aan de hemel? Test je kennis met onze quiz over atmosferische verschijnselen.
Verschijnselen overdag
Dit zijn enkele atmosferische verschijnselen die je overdag kunt zien:
- Regenboog — een gekleurde boog die ontstaat doordat zonlicht in waterdruppels wordt gebroken, inwendig wordt weerkaatst en in kleuren wordt gesplitst;
- Halo — een lichtkring rond de zon of de maan door breking van licht in ijskristallen;
- Bijzon — een gekleurde lichtvlek links, rechts of aan beide kanten van de zon. Ze ontstaat door lichtbreking in ijskristallen en wordt ook wel een schijnzon genoemd;
- Zonnezuil — een verticale lichtkolom die ontstaat wanneer zonlicht weerkaatst op ijskristallen in de atmosfeer.
Verschijnselen in de schemering
Deze atmosferische verschijnselen komen voor op de grens tussen dag en nacht:
- De ‘groene flits’ — een korte groene lichtflits bij de zonneschijf, precies wanneer de zon ondergaat of opkomt. Het effect ontstaat doordat verschillende golflengten of kleuren licht in de aardatmosfeer worden afgebogen en gescheiden. Lees meer in onze gids over atmosferische refractie;
- Lichtende nachtwolken — zilverachtige of blauwachtig witte wolken die hoger ontstaan dan alle andere wolkensoorten. Je ziet ze het best in de zomer op gematigde en hoge breedten, onder bepaalde weersomstandigheden, kort na zonsondergang of vóór zonsopkomst;
- Magische uren: het blauwe en het gouden uur — perioden rond zonsopkomst en zonsondergang waarin de hemel blauw of goud kleurt en prachtig, bijzonder licht voor foto’s biedt;
- Ten slotte zijn ook zonsopkomst en zonsondergang zelf schitterend om te bekijken of vast te leggen met astrofotografie.
Zoek voor een extra uitdaging na de avondschemering of vóór de ochtendschemering naar het zwakke zodiakale licht. Op gematigde breedten zie je het het makkelijkst op lenteavonden of herfstochtenden onder een donkere, maanloze hemel. Dit schijnsel ontstaat doordat zonlicht wordt verstrooid door stof in het binnenste deel van het zonnestelsel, niet door de aardatmosfeer.
Astronomie overdag: de belangrijkste punten
Je hoeft niet op het donker te wachten om de hemel te verkennen. Vergelijk de maan overdag en na zonsondergang, bekijk de fase van Venus door een telescoop of volg met correct gefilterde apparatuur zonnevlekken om de zonnerotatie zichtbaar te maken. Begin met makkelijke doelen en ontdek meer naarmate je ervaring groeit. Open Sky Tonight om te zien waar je doel zal staan en plan je volgende waarneming overdag. Veel kijkplezier!
