Kosmische katten: kattensterrenbeelden, sterren, sterrenstelsels en meer
Overal aan de nachtelijke hemel houden katten zich schuil — niet alleen in sterrenbeelden, maar ook tussen sterren, sterrenstelsels en nevels. Je vindt er het voormalige sterrenbeeld Felis, officieel erkende sterrenbeelden van katachtigen zoals Leeuw en Lynx, de naar een kat vernoemde ster Felis en deep-skyobjecten zoals de Kattenoognevel en de Kattenpootnevel.
Gebruik een astronomie-app zoals Sky Tonight om de hemelse katten eenvoudig te vinden. Laten we samen het kattenuniversum verkennen!
Inhoud
- Gemakkelijk te vinden sterrenbeelden en sterren van katachtigen
- Kosmische katten in de deep sky: schoonheden voor de telescoop
- Katten in vermomming: meer hemellichamen met een kattenziel
- Félicette, de enige echte kat die in de ruimte is geweest
- Veelgestelde vragen over kattensterrenbeelden
- Kosmische katten: de belangrijkste feiten
Gemakkelijk te vinden sterrenbeelden en sterren van katachtigen
We beginnen onze kosmische reis met de katachtige vrienden die het gemakkelijkst te vinden zijn. Onder de juiste omstandigheden kun je ze met het blote oog zien.
Sterrenbeeld Leeuw
Je hebt waarschijnlijk al van dit sterrenbeeld van de dierenriem gehoord. De Leeuw is een van de opvallendste sterrenbeelden aan de nachtelijke hemel en is vanaf bijna elke plek op aarde zichtbaar, behalve Antarctica. Anders dan veel andere sterrenbeelden lijkt de Leeuw echt op het dier waarnaar hij is vernoemd. Je kunt zijn lichaam, zijn kop en manen, die samen een vraagteken vormen — het asterisme de Sikkel van de Leeuw —, en zijn krachtige poten onderscheiden.
De Leeuw is het best zichtbaar van maart tot mei en verdwijnt daarna geleidelijk in het zonlicht. Wil je alles uit je waarnemingen halen, lees dan ons uitgebreide artikel over het sterrenbeeld Leeuw, met observatietips, de opvallendste sterren en de verhalen achter deze koninklijke leeuw.
Binnen het sterrenbeeld ontdek je nog drie ‘leeuwen’, die samen bekendstaan als het Leeuwentriplet. Dit drietal spiraalstelsels — M65, M66 en NGC 3628 — is door de zwaartekracht aan elkaar gebonden. Hoewel de sterrenstelsels niet met het blote oog zichtbaar zijn, zijn ze relatief gemakkelijk te vinden. M65 en M66 kun je met een verrekijker zien, terwijl NGC 3628 zichtbaar is met een kleine telescoop met een opening van 4 inch.
Sterrenbeeld Kleine Leeuw
Tussen de Leeuw en de Grote Beer ligt het sterrenbeeld Kleine Leeuw. Volgens sommigen lijkt dit leeuwenwelpje op de rug van de grote leeuw te staan. Met deze twee opvallende naburige sterrenbeelden als oriëntatiepunten is zijn positie gemakkelijk te vinden, maar de Kleine Leeuw zelf herkennen kan lastig zijn: zijn sterren zijn relatief zwak en zijn kleine driehoekige vorm valt nauwelijks op. Je kunt de astronomie-app Sky Tonight gebruiken om te controleren of de sterren die je ziet bij de Kleine Leeuw horen. Dit kleine driehoekige sterrenbeeld is het best zichtbaar van april tot mei.
Sterrenbeeld Lynx
Een ander sterrenbeeld van een wilde katachtige heet de Lynx. Het werd in de 17e eeuw geïntroduceerd en benoemd door de Poolse astronoom Johannes Hevelius. De naam heeft geen mythologische oorsprong en verwijst ook niet naar de vorm van het sterrenbeeld, maar naar het feit dat het vrij lichtzwak is. In zijn sterrencatalogus Prodromus astronomiae schreef Hevelius dat alleen mensen met de ogen van een lynx dit sterrenbeeld konden zien. Hij stelde ook de tweede naam Tigris — Tijger — voor, maar die sloeg niet aan.
De Lynx houdt zich in het ogenschijnlijk donkere gebied tussen de Grote Beer en de Voerman recht voor onze ogen verborgen. Kijk beter en misschien zie je Alpha Lyncis en 38 Lyncis, met magnitudes van respectievelijk 3,1 en 3,8. Samen vormen ze de achterpoot van deze wilde katachtige. Het hele sterrenbeeld lijkt op een zigzag en kun je het best met een verrekijker verkennen. Het is het best zichtbaar aan het einde van de winter en in het voorjaar en bereikt rond maart zijn hoogste punt aan de avondhemel op breedtegraden tussen +90° en −55°.
Ster Felis (HD 85951)
Binnen de grenzen van het sterrenbeeld Waterslang ligt de ster HD 85951, ook bekend als Felis — Latijn voor ‘kat’. Deze naam is een eerbetoon aan het voormalige sterrenbeeld Felis, dat de Franse astronoom Jérôme Lalande in 1799 introduceerde. Lalande was een kattenliefhebber en vond dat de nachtelijke hemel naast de bestaande leeuwen en lynx ook een huiskat nodig had. Hij plaatste het sterrenbeeld Felis tussen de Luchtpomp en de Waterslang, maar het haalde de lijst van 88 officiële sterrenbeelden niet. In 2018 gaf de Internationale Astronomische Unie echter de naam Felis aan de ster HD 85951, die ooit deel uitmaakte van het ‘kattensterrenbeeld’. Zo schittert de kat nog altijd trots tussen de sterren.
Felis (mag 4,94) is een oranjerode ster die met het blote oog zichtbaar is. De ster maakt geen deel uit van de omtrek van het sterrenbeeld Waterslang, maar ligt wel binnen de grenzen ervan. De Waterslang, met zijn ‘Kattenster’, is op het zuidelijk halfrond het best zichtbaar van februari tot maart, maar kan in het noorden ook van januari tot mei worden gezien. Gebruik onze gratis app Sky Tonight om de ster eenvoudig te vinden: zoek in de app naar Felis.
Felis is niet het enige sterrenbeeld dat de lijst van 88 officiële sterrenbeelden niet heeft gehaald. Veel andere vreemde en grappige namen behoren inmiddels tot het verleden. Kun jij raden welke sterrenbeelden nog bestaan en welke ‘uitgestorven’ zijn? Doe onze quiz en ontdek het!
Kosmische katten in de deep sky: schoonheden voor de telescoop
Zin in een uitdaging? Laten we deze hemelse katten ontdekken die graag verstoppertje spelen!
Kattenoogstelsel (Messier 94)
Kunnen honden en katten vrienden zijn? Blijkbaar wel, want het Kattenoogstelsel ligt behaaglijk in het sterrenbeeld Jachthonden — Canes Venatici, Latijn voor ‘jachthonden’. Dit spiraalstelsel heeft een magnitude van 8,9 en is met een goede verrekijker te vinden, al geeft een telescoop een beter beeld. Met een telescoop met een opening van 6 of 8 inch zie je een heldere, compacte kern, omgeven door een zwakke spiraalvormige gloed die op het hypnotiserende oog van een kat lijkt. Het Kattenoogstelsel, ook bekend als Messier 94 in de beroemde Messiercatalogus, is op het noordelijk halfrond van maart tot mei het best zichtbaar.
Kattenoognevel
De Kattenoognevel — niet te verwarren met het Kattenoogstelsel —, ook bekend als NGC 6543, is een planetaire nevel in het sterrenbeeld Draak. De nevel heeft een schijnbare magnitude van ongeveer 8,2 en een hoge oppervlaktehelderheid, waardoor hij door een kleine telescoop zichtbaar is. Met een telescoop met een opening van 4 inch of meer zie je hem als een wazige, langgerekte vlek. Grotere telescopen kunnen bij een vergroting van 200x of meer de complexe vorm laten zien waaraan de nevel zijn naam dankt. De Kattenoognevel is op het noordelijk halfrond van mei tot en met november het best zichtbaar en is vanuit de zuidelijkste delen van het zuidelijk halfrond niet te zien.
Kattenpootnevel
Een van de schattigste dingen ter wereld, een kattenpoot, is ook aan de nachtelijke hemel vastgelegd. NGC 6334, bekend als de Kattenpootnevel, bevindt zich in het sterrenbeeld Schorpioen. De nevel ligt dicht bij het vlak van de Melkweg, waar de interstellaire materie veel stof bevat. Daardoor moet het licht van de nevel door deze stofwolken reizen. Die absorberen en verstrooien kortere golflengten — ultraviolet, violet en blauw —, waardoor de nevel zijn karakteristieke rode kleur krijgt. De stofwolken maken de nevel ook zwak, zodat je een telescoop met een opening van minstens 10 inch nodig hebt om de tenen van de kattenpoot te zien. De nevel is op het zuidelijk halfrond van april tot augustus te zien; op lage noordelijke breedtegraden blijft hij zeer laag boven de zuidelijke horizon.
Cheshire Cat-groep van sterrenstelsels
De Cheshire Cat-groep van sterrenstelsels is net zo ongrijpbaar als zijn naamgenoot. Je hebt een krachtige telescoop en een volkomen donkere hemel nodig om hem te zien. Deze groep ligt in de Grote Beer en staat het hele jaar aan de hemel van het noordelijk halfrond.
De ‘ogen’ en ‘neus’ van de kat zijn enorme sterrenstelsels op de voorgrond, terwijl de gebogen structuren die zijn gezicht en glimlach vormen door zwaartekrachtlenzen vervormde beelden zijn van vier verder weg gelegen sterrenstelsels op de achtergrond. Elk ‘oogstelsel’ is het helderste lid van zijn eigen groep en deze twee groepen bewegen met bijna 500.000 km per uur naar elkaar toe.
Overigens verschijnt de Cheshire Cat in verschillende vormen in de ruimte! Naast de groep van sterrenstelsels is er ook een planetoïde met de naam 6042 Cheshirecat. Je kunt hem vinden met de zoekfunctie van de app Sky Tonight.
.jpg){kind=link}
Katten in vermomming: meer hemellichamen met een kattenziel
Sommige ruimtekatten hebben geen officiële naam nodig om over de hemel te heersen: je hoeft ze alleen maar te ontdekken! Veel hemelobjecten lijken op katten, ook al dragen ze een andere naam.
Neem bijvoorbeeld de Spaghettinevel (Simeis 147). Dit is een supernovarest tussen de sterrenbeelden Voerman en Stier. Op het eerste gezicht lijkt hij misschien op een wirwar van spaghetti, maar kijk nog eens: is het niet net een pluizige kat?
Of neem Sh2–284, een kleurrijke emissienevel in het sterrenbeeld Eenhoorn. Op een recente foto van de VLT Survey Telescope lijkt hij sterk op de kop van een grijnzende kosmische kat. Stel je voor dat je achter het oor krabt van een kat met een kop van ongeveer 150 lichtjaar breed!
Dan is er nog de Carinanevel (NGC 3372), die op het zuidelijk halfrond met het blote oog zichtbaar is. Hij bevindt zich in het sterrenbeeld Kiel, dicht bij het Zuiderkruis. Met het blote oog of zelfs met een telescoop zie je misschien niets katachtigs, maar bekijk deze opnamen van Hubbles Wide Field Camera 3 eens. Doet dit je niet denken aan een springende kat? Wij vinden in elk geval van wel.
Deep-skyobjecten krijgen vaak namen die zijn geïnspireerd op dieren of andere vertrouwde dingen. Soms is het leuk om te zien hoe astronomen op deze namen zijn gekomen. Doe onze quiz over de namen van deep-skyobjecten en kijk of jij ze kunt raden!
Félicette, de enige echte kat die in de ruimte is geweest
Félicette was een zwart-witte Franse kat die als eerste en enige kat naar de ruimte reisde. Op 18 oktober 1963 vloog ze aan boord van een Véronique AG1-raket, bereikte ze een hoogte van 157 km, was ze enkele minuten gewichtloos en keerde ze na een suborbitale vlucht van 13 minuten veilig terug naar de aarde. Haar bijzondere missie blijft een fascinerend, maar vaak vergeten hoofdstuk uit de geschiedenis van de ruimtevaart.
Ontdek het volledige verhaal van Félicette of bekijk een korte video over haar opmerkelijke reis.
Veelgestelde vragen over kattensterrenbeelden
Bestaat er een sterrenbeeld van een kat?
Tegenwoordig bestaat er geen officieel sterrenbeeld van een huiskat. Felis was een historisch kattensterrenbeeld, maar werd niet opgenomen in de lijst van 88 moderne officiële sterrenbeelden. Leeuw, Kleine Leeuw en Lynx zijn officieel erkende sterrenbeelden van katachtigen.
Wat is de Kattenster?
HD 85951 is een oranjerode ster in de Waterslang met de officiële naam Felis. De ster maakte ooit deel uit van het historische sterrenbeeld Felis.
Wie was de eerste kat in de ruimte?
Félicette, een zwart-witte Franse kat, werd op 18 oktober 1963 de eerste kat in de ruimte. Ze maakte een korte suborbitale vlucht aan boord van een Véronique-raket, bereikte een hoogte van ongeveer 157 km en keerde veilig per parachute terug. Félicette is nog altijd de enige kat die ooit in de ruimte is geweest. Lees meer over Félicette, de ruimtekat.
Kosmische katten: de belangrijkste feiten
De nachtelijke hemel zit vol wonderen en veel daarvan blijken aan onze pluizige vrienden te zijn gewijd! Gebruik onze app Sky Tonight om de katten aan de hemel gemakkelijk te vinden, van hun ogen tot hun poten. Veel plezier met sterrenkijken!
Niet alleen katten: de honden die naar de ruimte gingen
Vóór Félicette schreven twee Sovjethonden — Belka en Strelka — geschiedenis als de eerste honden die in een baan om de aarde vlogen en veilig terugkeerden. Ontdek de ruimtereis van de honden die de weg vrijmaakten voor bemande ruimtevaart.
