20 vragen over zons- en maansverduisteringen: waar of niet waar?

Onwaar. Elk jaar vinden er twee tot vijf zonsverduisteringen plaats. De laatste keer dat er vijf zonsverduisteringen in één jaar plaatsvonden, was in 1935; de volgende keer is in 2206.

Onwaar. Als penumbrale maansverduisteringen worden meegerekend, kunnen er in één jaar maximaal vijf maansverduisteringen plaatsvinden. In 1879 waren het er bijvoorbeeld vijf: vier penumbrale en één gedeeltelijke. De eerstvolgende is de gedeeltelijke maansverduistering van 27–28 augustus 2026.

Waar. Er kunnen vijf zonsverduisteringen en twee maansverduisteringen plaatsvinden, zoals in 1935, of vier zonsverduisteringen en drie maansverduisteringen, zoals in 1917.

Onwaar. De ringvormige fase kan tot ongeveer 12 minuten en 29 seconden duren. Tijdens de ringvormige zonsverduistering van 15 januari 2010 duurde de maximale fase bijvoorbeeld 11 minuten en 8 seconden boven de Indische Oceaan, nabij de Malediven.

Waar. De theoretische maximale duur van de totaliteit is ongeveer 7 minuten en 32 seconden. De totale zonsverduistering van 16 juli 2186 komt zeer dicht bij deze limiet: de totaliteit zal ongeveer 7 minuten en 29 seconden duren.

Waar. Een zonsverduistering vindt plaats wanneer de Maan tussen de Aarde en de Zon door beweegt en de zonneschijf geheel of gedeeltelijk bedekt. Deze uitlijning is alleen mogelijk tijdens Nieuwe Maan. Op 12 augustus 2026 veroorzaakt de Nieuwe Maan een totale zonsverduistering die zichtbaar is vanuit Spanje en andere gebieden.

Waar. Het komt zelden voor, maar het is mogelijk als één verduistering aan het begin van de maand plaatsvindt en een andere aan het einde. Er waren bijvoorbeeld zonsverduisteringen op 1 en 31 juli 2000, en op 1 en 30 maart 1150.

Onwaar. De totaliteitszone is veel smaller: de maximaal mogelijke breedte bedraagt ongeveer 270 km. De bijschaduw van de Maan, van waaruit een gedeeltelijke verduistering zichtbaar is, kan daarentegen wel een gebied van enkele duizenden kilometers beslaan.

Onwaar. Mars heeft twee manen, Phobos en Deimos, maar beide zijn te klein om de zonneschijf volledig te bedekken. Wanneer ze voor de Zon langs bewegen, veroorzaken ze overgangen of gedeeltelijke verduisteringen, geen totale zonsverduisteringen zoals die vanaf de Aarde te zien zijn.

Onwaar. De Maan verwijdert zich jaarlijks ongeveer 3,8 centimeter van de Aarde. Over circa 600 miljoen jaar zal de Maan te klein lijken om de Zon volledig te bedekken en zullen er geen totale zonsverduisteringen meer plaatsvinden.

Onwaar. De snelheid van de maanschaduw verandert langs het pad van de verduistering. Een snelheid van 1.800 km/u is ongeveer een van de laagste waarden; nabij het begin en einde van het pad kan de schaduw zich met enkele duizenden kilometers per uur verplaatsen.

Waar. Op 30 juni 1973 volgden zeven wetenschappers aan boord van het supersonische vliegtuig Concorde 001 de schaduw van de Maan boven Afrika met een snelheid van bijna Mach 2. Daardoor bleven ze 74 minuten in de totaliteit. Vanaf een vaste plek op het aardoppervlak duurde de totaliteit van die verduistering maximaal 7 minuten en 4 seconden.

Waar. Wanneer wij vanaf de Aarde een maansverduistering zien, bevindt onze planeet zich tussen de Zon en de Maan. Voor een waarnemer op het maanoppervlak zou de Aarde de Zon bedekken; daar zou dus een zonsverduistering plaatsvinden.

Waar, al is het verhaal niet volledig bevestigd. Volgens Herodotus voorspelde Thales van Milete dat er een verduistering zou plaatsvinden in het jaar waarin de oorlog tussen de Meden en de Lydiërs werd uitgevochten. Dit verhaal wordt meestal in verband gebracht met de totale zonsverduistering van 28 mei 585 v.Chr.

Waar, met enige nuance. Tijdens de totale zonsverduistering van 29 mei 1919 observeerden astronomen dat de zwaartekracht van de Zon het licht van de sterren ongeveer zo afboog als Albert Einstein had voorspeld. De resultaten leverden een van de eerste observationele bewijzen voor de algemene relativiteitstheorie, die later met veel nauwkeurigere metingen werd bevestigd.

Onwaar. De Britse astronoom Nevil Maskelyne filmde op 28 mei 1900 een totale zonsverduistering in North Carolina. De opname wordt beschouwd als de oudst bekende film van een zonsverduistering, is meer dan 125 jaar oud en werd digitaal gerestaureerd door het British Film Institute.

Onwaar. Totale zonsverduisteringen kunnen in de poolgebieden plaatsvinden. De totale verduistering van 20 maart 2015 bereikte de Noordpool, terwijl de verduistering van 4 december 2021 zichtbaar was vanuit Antarctica en vanaf de Zuidpool.

Waar. Sommige diersoorten reageren op de plotselinge duisternis alsof de nacht is aangebroken. Er is waargenomen dat bepaalde vogels terugkeren naar hun rustplaatsen, sommige insecten hun gedrag veranderen en bepaalde spinnen hun web afbreken om het na de verduistering opnieuw op te bouwen. Niet alle dieren reageren echter op dezelfde manier.

Waar. Wanneer de zonnestraling plotseling afneemt, kan de temperatuur tijdens de totaliteit enkele graden dalen. Onder bepaalde omstandigheden kan de daling bijna 10 °C bedragen of deze waarde zelfs overschrijden, al hangt dit af van het klimaat, het tijdstip en de waarneemlocatie.

Waar. Normaal gesproken maakt de helderheid van de zonneschijf de zwakke corona onzichtbaar. Tijdens de totaliteit, wanneer de Maan de Zon volledig bedekt, verschijnt de corona rond de donkere schijf. Alleen tijdens de totale fase mag deze zonder bescherming worden bekeken; vóór en na de totaliteit moet je een eclipsbril of een geschikt zonnefilter gebruiken.